🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:43:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

धिक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

धिक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

धिक्ष

अर्थ: जलाना, श्रान्त होना, थकना, जीना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु

अंग्रेज़ी: to kindle,to get tired, to be weary,to live

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. धिक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धिक्ष् + घञ्
  2. धिक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धिक्ष् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — धिक्ष (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाधिक्षःधिक्षौधिक्षाः
द्वितीयाधिक्षम्धिक्षौधिक्षान्
तृतीयाधिक्षेणधिक्षाभ्याम्धिक्षैः
चतुर्थीधिक्षायधिक्षाभ्याम्धिक्षेभ्यः
पञ्चमीधिक्षात् / धिक्षाद्धिक्षाभ्याम्धिक्षेभ्यः
षष्ठीधिक्षस्यधिक्षयोःधिक्षाणाम्
सप्तमीधिक्षेधिक्षयोःधिक्षेषु
सम्बोधनहे धिक्षहे धिक्षौहे धिक्षाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — धिक्ष् (भ्वादिगण) · अर्थ: जलाना, श्रान्त होना, थकना, जीना (सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमधिक्षतेधिक्षेतेधिक्षन्ते
मध्यमधिक्षसेधिक्षेथेधिक्षध्वे
उत्तमधिक्षेधिक्षावहेधिक्षामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): धिक्षते · लिट् (आत्मने.): दिधिक्षे · लुट् (आत्मने.): धिक्षिता · लृट् (आत्मने.): धिक्षिष्यते · लोट् (आत्मने.): धिक्षताम् · लङ् (आत्मने.): अधिक्षत · विधिलिङ् (आत्मने.): धिक्षेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): धिक्षिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अधिक्षिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अधिक्षिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: धिक्षण · ण्वुल्: धिक्षकः · तृच्: धिक्षिता · ण्यत्: धिक्ष्यः · तव्य: धिक्षितव्यः · अनीयर्: धिक्षणीयः · क्त: धिक्षितः · क्तवतु: धिक्षितवान् · शानच्: धिक्षमाणः · क्त्वा: धिक्षित्वा · ल्यप्: प्रधिक्ष्य · तुमुन्: धिक्षितुम् · णमुल्: धिक्षम् · घञ्: धिक्षः · क्तिन्: धिष्टि · क्वसु: दिधिक्ष्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — धिक्ष
धिक्ष
dhikṣa
🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिक्ष सन्दीपने सक० क्लेशे जीवने अक० भ्वा० आत्म० सेट् । धिक्षते अधिक्षिष्ट दिधिक्षे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3890,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धिक्ष, ङ सन्दीपे । क्लेशे । जीवे । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं-अकं-सेट् ।) तृतीयस्वरी । ङ, धिक्षते वह्निः सन्दीप्यते इत्यर्थः । जनः क्लिश्यति जीवतीति वा अर्थः । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-797-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
धिक्षधिक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धिक्ष् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: धिक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: धिक्ष् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

धिक्ष 📚 ➤ जलाना, श्रान्त होना, थकना, जीना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धिक्ष 📚सन्दीपने सक० क्लेशे जीवने अक० भ्वा० आत्म० सेट् । धिक्षते अधिक्षिष्ट दि…🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • धिक्ष = धि + क्ष तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • धिक्ष: धिक्ष् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें