🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:05:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नभःसद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नभः+सद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नभः

अर्थ: आकाश, अन्तरिक्ष

संस्कृत: मेघः · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

व्युत्पत्ति: नह्यते मेघैः सह- नह् + असुन्, भश्चान्तादेशः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नभस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नभस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. नभस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. नभस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. नभ् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. नभ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  7. नभ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नभस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानभःनभसीनभांसि
द्वितीयानभःनभसीनभांसि
तृतीयानभसानभोभ्याम्नभोभिः
चतुर्थीनभसेनभोभ्याम्नभोभ्यः
पञ्चमीनभसःनभोभ्याम्नभोभ्यः
षष्ठीनभसःनभसोःनभसाम्
सप्तमीनभसिनभसोःनभस्सु / नभःसु
सम्बोधनहे नभःहे नभसीहे नभांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

सद

अर्थ: वृक्ष का फल

व्युत्पत्ति: सद् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासदःसदौसदाः
द्वितीयासदम्सदौसदान्
तृतीयासदेनसदाभ्याम्सदैः
चतुर्थीसदायसदाभ्याम्सदेभ्यः
पञ्चमीसदात् / सदाद्सदाभ्याम्सदेभ्यः
षष्ठीसदस्यसदयोःसदानाम्
सप्तमीसदेसदयोःसदेषु
सम्बोधनहे सदहे सदौहे सदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नभस्
नभस्
nabhas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
श्रावण के (1.4.18) श्रावणिक
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभस् n. (cf. नभ) mist, clouds, vapour (esp. of the Soma), RV.; AV.; ŚBr.
the sky or atmosphere (du. heaven and earth, AV.), MBh.; Kāv. &c.
ether (as an element), BhP.
नभस् m. (L.) N. of a month in the rainy season (= श्रावण, July-August), ŚBr.; Ragh.; Suśr.
the sun, Naigh. i, 4
period of life, age, L.
नभस् m. clouds, rainy season, L.
the nose or smell (= घ्राण), L.
a rope made of lotus fibres, L.
a spitting-pot, L.
N. of a prince (son of Nala and father of Puṇḍarīka), Ragh.; VP.
नभस् [cf. Gk. νέϕος, νεϕέλη; Lat. něbula; Slav. nebo; Germ. nëbul, nëbel, Nebel; Angl.Sax. nifol, ‘dark’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभस् n. [नह्यते मेघैः नह्-असुन् भश्चांतादेशः; cf. Uṇ. 4. 210] 1 The sky, atmosphere; R. 5. 29; Bg. 1. 19; Rs. 1. 11. --2 A cloud. --3 Fog, vapour. --4 Water. --5 Period of life, age. --m. 1 The rains or rainy season. --2 The nose, smell. --3 N. of the month of Śrāvaṇa (corresponding to July-August), (said to be n. also in this sense); प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालंबनार्थी Me. 4; R. 12. 29; 17. 41; 18. 6. --4 The fibres in the root of the lotus. --5 A spittingpot. --(Dual) Both the worlds, heaven and earth. --Comp. --अंबुपः the Cātaka bird. --केतनः, --पांथः the sun. --क्रातिन् m. a lion. --ग a. going in the sky (as a star, god, bird &c.). --गजः a cloud. --गति f. soaring, flying. --चक्षुस् m. the sun. --चमसः {1} the moon. {2} magic. --चर a. moving in the sky; Ku. 5. 23. --(रः) {1} a god or demi-god; R. 18. 6. {2} a bird. --तलं {1} the atmosphere. {2} the lower region of the sky. --दुहः a cloud. --दृष्टि a. {1} blind. {2} looking towards the sky. --द्वीपः, --धूमः a cloud. --नदी the celestial Ganges. --प्राणः wind. --मणिः the sun. --मंडलं the firmament, the atmosphere; नेदं नभोमंडलमंबुराशिः S. D. 10. ˚दीपः the moon. --योनिः an epithet of Śiva. --रजस् n. darkness. --रेणुः f. [] fog, mist. --लयः smoke. --लिह् a. licking the sky, lofty, very high; cf. अभ्रांलिह. --श्वासः wind. --सद् m. {1} a bird. {2} a star. {3} a god; Śi. 1. 11. --सरित् f. {1} the milky way. {2} the celestial Ganges. --स्थलः an epithet of Śiva. --स्थली the sky. --स्पृश् a. reaching the sky, lofty.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभस् न० नह्यते मेघैः नह--बन्धने “नहेर्भश्च” उणा० असुन् भश्चान्तादेशः । १ गगने “औमित्युक्तवतोऽथ शार्ङ्गिण इति व्याहृत्य वाचं नभस्तस्मिन्नुत्पतिते” माघः । २ श्रावणे मासि पु० अमरः । बाहुल्येन मेघसम्बन्धात्तस्य तथा- त्वम् । “नभोनभस्यत्वमलम्भितद्दृशौ” नैष० “नभाश्च नभस्यश्च वार्षिकावृतू” यजु० १४ । १५ । “नभोनभस्ययो- र्वृष्टिमवग्रैवान्तरे” रघुः । ३ मेघे अमरः नभस्यशब्दे दृश्यम् । ४ उदके निघण्टुः । ५ घ्राणे ६ वर्षे ७ पतद्ग्रहे पु० मेदि० ८ पलितशीर्षे शब्दर० ९ लग्नतोदशमस्थाने ज्यो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3965,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नभःनभस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नभस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | नभस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
सदसद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सद् + अच्)
अन्य सम्भावना: सद (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नभः 📚 ➤ आकाश, अन्तरिक्ष
संस्कृत: मेघः · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

सद 📚 ➤ वृक्ष का फल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नभस् 📚n. (cf. नभ) mist, clouds, vapour (esp. of the Soma), RV.; AV.; ŚBr🔵🟣🟢
सद 📚तत्क्षण । तुरंत । तत्काल🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नभस्
श्रावण के (१.४.१८) — श्रावणिक
आकाश के नाम (१.२.१) — द्यौ, दिव्, अभ्र, व्योम, पुष्कर, अम्बर, अन्तरिक्ष, गगन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नभः: नह्यते मेघैः सह- नह् + असुन्, भश्चान्तादेशः (कोश-व्युत्पत्ति)
  • सद: सद् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें