🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:37:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निखरहर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नि+खर-+हर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नि

अर्थ: निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

हर

अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना

संस्कृत: हरणे

अंग्रेज़ी: to take way, to carry, to steal, to acquire

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. हर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. हर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — हृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना (हरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहरतात् / हरताद् / हरतुहरताम्हरन्तु
मध्यमहर / हरतात् / हरताद्हरतम्हरत
उत्तमहराणिहरावहराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हरति · लट् (आत्मने.): हरते · लिट्: जहार · लिट् (आत्मने.): जह्रे · लुट्: हर्ता · लुट् (आत्मने.): हर्ता · लृट्: हरिष्यति · लृट् (आत्मने.): हरिष्यते · लोट्: हरतात् · लोट् (आत्मने.): हरताम् · लङ्: अहरत् · लङ् (आत्मने.): अहरत · विधिलिङ्: हरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): हरेत · आशीर्लिङ्: ह्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हृषीष्ट · लुङ्: अहार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अहृत · लृङ्: अहरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अहरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हरण · ण्वुल्: हारकः · तृच्: हर्ता · ण्यत्: हार्यः · तव्य: हर्तव्यः · अनीयर्: हरणीयः · क्त: हृतः · क्तवतु: हृतवान् · शतृ: हरन् · स्य-शतृ: हरिष्यन् · शानच्: हरमाणः · क्त्वा: हृत्वा · ल्यप्: प्रहृत्य · तुमुन्: हर्तुम् · णमुल्: हारम् · घञ्: हारः · क्तिन्: हृति · क्वसु: जहृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नि
नि
ni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नि १ अव्य [सं॰] एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—
१. संघ या समूह । जैसे, निकर ।
२. अधोभाव । जैसे, निपतित ।
३. भृश, अत्यंत । जैसे, निगृहीत ।
४. आदेश । जैसे, निद्श ।
५. नित्य जैसे । निविशिष्ट ।
६. कौशल । जैसे, निपुण ।
७. बंधन जैसे, निबंध ।
८. अंतर्भाव । जैसे, निपित ।
९. समीप । जैसे निकट ।
१०. दर्शन । जैसे, निदर्शन ।
११. उपरम । जैसे निवृत ।
१२. आश्रम जैसे, निलय । मेदनी कोश में ये अर्थ और बतलाए गए हैं—
१३. संशय ।
१४. क्षेप ।
१५. न ।
१६. मोक्ष ।
१७. विन्यास और
१८. निषेध ।
नि २ संज्ञा पुं॰ निषाद स्वर का संकेत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. नि ind. down, back, in, into, within (except, AV. x, 8, 7 always prefixed either to verbs or to nouns; in the latter case it has also the meaning of negation or privation [cf. ‘down-hearted’ = heartless]; sometimes w.r. for निस्)
it may also express क्षेप, दान, उप-रम, आ-श्रय, मोक्ष &c., L.
नि [cf. Zd. ni; Gk. ἐ-νί; Slav. ni-zu; Germ., ni-dar, ni-der, nieder; Angl.Sax. ni-ther, Eng. ne-ther, be-neath.]
2. नि (for नी) mfn. See ऋत-नि.
3. नि (in music) the 7th note (for निषध).
निः for निस् (q.v.) before a sibilant and rarely before क्, ख्; प्, फ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (538,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि ind. Mostly used as a prefix to verbs and nouns, rarely as an adverb or preposition. It is used in the following senses (according to G. M.): 1 Lowness, downward motion (‘down’, ‘under’, ‘below’); निपत्, निषद्. --2 A group or collection; निकर, निकाय. --3 Intensity; निकाम, निगृहीत. --4 Command, order; निदेश. --5 Continuance, permanence; निविशते. --6 Skill; निपुण. --7 Restraint, confinement; निबंध. --8 Inclusion (‘into’, ‘in’); निपीतमुदकं. --9 Proximity, nearness; निकट. --10 Insult, wrong, harm; निकृति, निकार. --11 Showing; निदर्शन. --12 Cessation; निवृत्. --13 Resort, refuge; निलय. --14 Doubt. --15 Certainty. --16 Affirmation. --17 Throwing, giving &c. (according to Durgādāsa).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि अव्य० नी--वा० डि प्रादिः उपसर्गः । १ संधे २ अधोभावे न्यग्भावे ३ भृशे ४ आदेशे ५ नित्ये ६ कौशले ७ बन्धने ८ अन्त- र्भावे ९ समीपे १० दर्शने ११ उपरमे १२ आश्रये च गणरत्न- महोदधिः उदाहृतं च तत्रैव क्रमशस्तेष्वर्थेषु १ निकरो मणीनां २ निपतितः । ३ निगृहीतं ४ निदेशितं, ५ नि- विशते ६ निपुणः ७ निबन्धः ८ निपीतमुदकम् । ९ निकटः १० निदर्शनं ११ निवृत्तः १२ निलयः । १३ संशये १४ क्षेपे १५ दाने १६ मोक्षे १७ विन्यासे च मेदि० । १८ निषेधे १९ निश्चये दुर्गादासः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4052,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नि, व्य, उपसर्गविशेषः । अस्यार्था यथा । निषेधः । निश्चयः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥ निवेशः । भृशार्थः । नित्यार्थः । संशयः । क्षेपः । कौशलम् । उपरमः । सामीप्यम् । आश्रयः । दानम् । मोक्षः । अन्तर्भावः । बन्धनम् । राश्यधो- भावः । विन्यासः । इति मेदिनी । ने, ४० ॥
निः, [र्] व्य, (नृणातीति । नॄ नये + क्विप् । “ऋत इद्धातोः ।” ७ । १ । १०० । इति धातो- रङ्गस्य इत् ।) निर्णयः । निषेधः । इति मेदिनी । रे, ६६ ॥ (अभावः । यथा, हरिवंशे । भविष्य- पर्व्वणि । ८ । ८७ । “नासिकाग्रं समालोक्य पठन् ब्रह्म सनातनम् । निर्व्वातस्थो यथा दीपः प्रोच्चरेत् प्रणवं सदा ॥”)
निः, [स्] व्य, निश्चयः । निषेधः । साकल्यम् । अतीतम् । इति मेदिनी । से, ८० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-874-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नि" आता है (22)
भैरवी तांत्रिकों के अनुसार एक प्रकार की /?/ विशेष— भैरवी के कई मृतियाँ मानि …अवरोही वह स्वर जिसमें पहले षड्ज का उच्चारण हो, फिर निषाद से षड्ज तक क्रमानुसा…भूपाली एक प्रसिद्ध रागिनी जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है — सा, ग, म, ध, नि, सा …मत्सरीकृता संगीत में एक मूर्छना का नाम । इसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म,प,ध,नि,स,र…आसावरी श्रीराग की एक रागिनी । इसका स्वर ध, नि, स, म, प॰, ध, है ओर गाने का समय…मार्गी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है,— नि, स, रे, ग, म, प…अभिरुता संगीत में मूर्च्छनाविशेष । इसका सरगम यों है— रे, ग, म, प, ध, नि, स । म…सप्तस्वर संदीत के सात स्वर—स, ऋ, ग, म, प, ध, निउत्तरायणी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम यों है—ध, नि, रे, ग, म, प, स, रे,…हारिनाश्वा संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है —ग, म, प, ध, नि, स, …ईक्षण दर्शन । देखनाकल्याण मंगल । शुभ । भलाई । यौ॰— कल्याणकारीगांधार सिंधु नद के पश्चिम का देश । विशेष—यह पेशावर से लेकर कंधार तक माना जाता…धनाश्री एक रागिनी जो हनुमान् के मत से श्री राग की तीसरी पत्नी मानी जाती है । व…मल्लारी वसंत राग की एक रागिनी का नाम । विशेष—हलायुव ने इसे मेघ राग को रागिनी औ…पौरवी युधिष्ठिर की एक स्त्री का नाममालवी श्री राग की एक रागिनी का नाम । विशेष—यह ओड़व जाति की है और हनुमत् के म…सौवीरी संगीत में एक प्रकार की मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म, प, ध, न…रजना पु ^१ क्रि॰ अ॰ रँगा जाना । रंग में डुबाया जानाआरोही चढ़नेवाला । ऊपर जानेवालागांधारो गांधार देश की स्त्री या राज कन्याउत्तरमंद्र संगीत में एक मूर्च्छना का नाम । इसका स्वरग्राम यों है । —स, रे, ग, म, …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निअव्ययम् 📚
खर-हरसमास: खर + हृ कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: हृ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | हर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नि 📚 ➤ निचान, नीचे की ओर गति- निपत् निषद्

खरहर 📚खर 📚ह् ➤ खर (कठोर, खुर्दरा, ठोस) + हृ (ले जाना, हरण करना, चोरी करना)
संस्कृत: हरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नि 📚अव्य एक उपसर्ग जिसके लगने से शब्दों मे इन अर्थों की विशेषता होती है—🟠🔵🟣🟢🟤
खर 📚गधा🟠🔵🟣🟢🟤
ह् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खर
बहुत तेज़ (गर्म) (१.३.३९) — तिग्म, तीक्ष्ण
गधा (२.९.७८) — चक्रीवान्, वालेय, रासभ, गर्दभ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • खर-हर = खर + हर कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬