🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:12 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

निघ्न

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

निघ्न

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निघ्न

अर्थ: आश्रित, अनुसेवी, आज्ञाकारी

संस्कृत: पर्याय: अधीन, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक, प्रत्यय

व्युत्पत्ति: नि + हन् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निघ्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. निघ्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निघ्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिघ्नःनिघ्नौनिघ्नाः
द्वितीयानिघ्नम्निघ्नौनिघ्नान्
तृतीयानिघ्नेननिघ्नाभ्याम्निघ्नैः
चतुर्थीनिघ्नायनिघ्नाभ्याम्निघ्नेभ्यः
पञ्चमीनिघ्नात् / निघ्नाद्निघ्नाभ्याम्निघ्नेभ्यः
षष्ठीनिघ्नस्यनिघ्नयोःनिघ्नानाम्
सप्तमीनिघ्नेनिघ्नयोःनिघ्नेषु
सम्बोधनहे निघ्नहे निघ्नौहे निघ्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निघ्न
निघ्न
nighna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निघ्न १ वि॰ [सं॰]
१. अधीन । आयत्त । वशीभूत ।
२. निर्भर । अवलंबित ।
३. गुणित । गुणा किया हुआ ।
निघ्न २ संज्ञा पुं॰
१. सूर्यवंशीय राजा अनरण्य का पुत्र (हरिवंश) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-घ्न mf(आ)n. (√ हन्) dependent, subservient, docile, obedient
(ifc.) dependent on, ruled by, devoted to, full of Kāv. &c. (-ता f., Kathās.)
(after a numeral) multiplied with, Sūryas.
नि-घ्न m. N. of a son of An-araṇya and father of Anamitra, Hariv.
of a son of An-amitra, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (546,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निघ्न a. 1 Dependent, subservient, obedient (as a servant); तथापि निघ्नं नृप तावकीनैः प्रह्वीकृतं मे हृदयं गुणौघैः Ki. 3. 12; निघ्नस्य मे भर्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि क्षमस्वेति बभूव नम्रः R. 14. 58. --2 Docile, tractable. --3 Dependent on (i. e. following the gender &c. of) a substantive; इति विशेष्यनिघ्नवर्गः. --4 (After a numeral) Multiplied by.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0620-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निघ्न त्रि० निहन्यते नि + हन--घञर्थे क । १ अधीने अमरः । नियम्यत्वात् तस्य तथात्वम् “निघ्नस्य मे भर्त्तृनिदेशरौ- क्ष्यम्” रघुः । २ आहते ३ पूरिते च “स्थाप्योऽन्त्यवर्गो द्विगु- णान्त्यनिघ्नः” लीला० “पुनर्द्वादशनिघ्नाच्च लभते यत्फलं बुधैः” सूर्यसि० । सूर्यवंश्ये ४ अनरण्यसुते नृपभेदे पु० । “अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नपुत्रौ बभूवतुः” हरिवं० १७ अ० । अनमित्रपुत्रे ५ नृपभेदे च “अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य तु बभूवतुः” हरिवं० ३९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4060,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निघ्नः, त्रि, (निहन्यते निगृह्यते इति । नि + हन + घञर्थे कः । नियम्यत्वादेवास्य तथात्वम् ।) अधीनः । इत्यमरः । ३ । १ । १६ ॥ (यथा, रघुवंशे । १४ । ५८ । “आश्वास्य रामावरजः सतीं ता- माख्यातवाल्मीकिनिकेतमार्गः । निघ्नस्य मे भर्त्तृनिदेशरौक्ष्यं देवि ! क्षमस्वेति बभूव नम्रः ॥”) अङ्कपूरणम् । इति लीलावती ॥ (यथा, सूर्य्य- सिद्धान्ते । ३ । २९ । “पुनर्द्बादशनिघ्नाच्च लभ्यते यत् फलं बुधैः ॥” [] पुं । सूर्य्यवंशीयनृपभेदः । यथा, हरिवंशे १५ । २२ । “अनरण्यसुतो निघ्नो निघ्नपुत्रौ बभूवतुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-878-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
निघ्ननिघ्न (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: निघ्न (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

निघ्न 📚 ➤ आश्रित, अनुसेवी, आज्ञाकारी
संस्कृत: पर्याय: अधीन, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक, प्रत्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
निघ्न 📚अधीन । आयत्त । वशीभूत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
निघ्न
अधीन (३.१.१६) — अधीन, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें