🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:37:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नृत्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नृत्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नृत्त

अर्थ: नाच, अभिनय

संस्कृत: गात्रविक्षेपे

अंग्रेज़ी: to dance,to gesticulate, to enact

व्युत्पत्ति: नृत्+क्त्, क्यप् वा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नृत्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + क्त
  2. नृत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नृत्त (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानृत्तम्नृत्तेनृत्तानि
द्वितीयानृत्तम्नृत्तेनृत्तानि
तृतीयानृत्तेननृत्ताभ्याम्नृत्तैः
चतुर्थीनृत्तायनृत्ताभ्याम्नृत्तेभ्यः
पञ्चमीनृत्तात् / नृत्ताद्नृत्ताभ्याम्नृत्तेभ्यः
षष्ठीनृत्तस्यनृत्तयोःनृत्तानाम्
सप्तमीनृत्तेनृत्तयोःनृत्तेषु
सम्बोधनहे नृत्तहे नृत्तेहे नृत्तानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नृत् (दिवादिगण) · अर्थ: नाचना, नृत्य करना (गात्रविक्षेपे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनृत्यतिनृत्यतःनृत्यन्ति
मध्यमनृत्यसिनृत्यथःनृत्यथ
उत्तमनृत्यामिनृत्यावःनृत्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नृत्यति · लिट्: ननर्त · लुट्: नर्तिता · लृट्: नर्तिष्यति · लोट्: नृत्यतात् · लङ्: अनृत्यत् · विधिलिङ्: नृत्येत् · आशीर्लिङ्: नृत्यात् · लुङ्: अनर्तीत् · लृङ्: अनर्तिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नर्तन · ण्वुल्: नर्तकः · तृच्: नर्तिता · तव्य: नर्तितव्यः · अनीयर्: नर्तनीयः · क्त: नृत्तः · क्तवतु: नृत्तवान् · शतृ: नृत्यन् · स्य-शतृ: नर्त्स्यन् · क्त्वा: नर्तित्वा · ल्यप्: प्रनृत्य · तुमुन्: नर्तितुम् · णमुल्: नर्तम् · घञ्: नर्तः · क्तिन्: नृत्ति · क्वसु: ननृत्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नृत्त
नृत्त
nṛtta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृत्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] नृत्य । अभिनय । हाव भाव से युक्त नाच । भावों का आश्रय लेकर किया जानेवाला नाच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृत्त n. dancing, acting, gesticulation, AV.; ŚBr.; &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (568,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृत्तं, नृत्यं Dancing, acting, a dance, pantomime, gesticulation, नृत्तादस्याः स्थितमतितरां कांतं M. 2. 7; [] नृत्यं मयूरा विजहुः R. 14. 69; Me. 32, 36; R. 3. 19. --Comp. --प्रियः {1} an epithet of Śiva. {2} a peacock. --शाला a dancing hall. --स्थानं a stage, dancing room.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृत्त(त्य) न० नृत--क्त क्यप् वा । तालमानयुक्ते सविलासा- ङ्गविक्षेपरूपे नर्त्तने “ताण्डवं नटनं नृत्यं लास्यं नृत्यञ्च नर्त्तने” अमरे ईषद्भेदेऽपि पर्यायता । तल्लक्षणादि यथा “देवरुच्या प्रतीतो यस्तालमानरसाश्रयः । सविलासो ऽङ्गविक्षेपो नृत्यमित्युच्यते बुधैः । ताण्डवश्च तथा खास्यं द्विविधं नृत्यमुच्यते । अङ्गविक्षेपबाहुल्यं तथाभिनय- शून्यता । यत्र सा पेरलिस्तस्याः संज्ञा देशीति लोकतः । क्लेदनं भेदनं यत्र बहुरूपा मुखावली । ताण्डवं बहु- रूपन्तद्वारुणागलमुद्धतम् । छुरितं यौवतञ्चेति लास्य” द्विविधमुच्यते । यत्राभिनयाद्यैर्भावैरसैराश्लेषचुम्बनैः । नायिकानायकौ रङ्गे नृत्यतश्छुरितं हि तत् । मधुरं बद्वलीलाभिर्नटीभिर्यत्र नृयते । वशीकरणविद्याभं त- ल्लास्यं यौवतं मतम् । गेयादुत्तिष्ठते वाद्यं वाद्यादुत्तिष्ठते लयः । लयतालसमारब्धं ततो नृत्यं प्रवर्त्तते” सङ्गी- तदा० । अपरूपस्य नृत्यं व्यर्थं यथा “नृत्येनालमरु- पेण सिद्धिर्नाट्यस्य रूपतः । चार्वधिष्ठानवन्नृत्यं नृत्य- मन्यद्विडम्बना” इति मार्क० पु० “रङ्गस्य दर्शयित्वा न- र्त्तकी निवर्त्तते यथा नृत्यात्” सा० का० । “गोपाङ्गना नृत्यमनन्दयत्तम्” भट्टिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4138,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृत्तं, क्ली, (नृत् + भावे क्तः ।) नृत्यम् । इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ५ । ७३ । “नृत्तज्ञशस्यप्रवराङ्गनानां धनुष्करक्षत्त्रतपस्विनाञ्च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-918-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नृत्तनृत्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: नृत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नृत् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नृत्त 📚 ➤ नाच, अभिनय
संस्कृत: गात्रविक्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नृत्त 📚नृत्य । अभिनय । हाव भाव से युक्त नाच । भावों का आश्रय लेकर किया जानेवा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नृत्त: नृत् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें