🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:06 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नेतृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नेतृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नेतृ

अर्थ: प्राप्त होना, ले जाना, पाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्रापणे · पर्याय: स्वामिन्, ईश्वर, पति, ईशितृ, अधिभू

अंग्रेज़ी: to obtain, to carry, to take

व्युत्पत्ति: नी+तृच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नेतृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नी + तृच्
  2. नेतृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नी + तृच्
  3. नेतृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नी + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — नेतृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानेतृनेतृणीनेतॄणि
द्वितीयानेतृनेतृणीनेतॄणि
तृतीयानेतृणा / नेत्रानेतृभ्याम्नेतृभिः
चतुर्थीनेतृणे / नेत्रेनेतृभ्याम्नेतृभ्यः
पञ्चमीनेतृणः / नेतुःनेतृभ्याम्नेतृभ्यः
षष्ठीनेतृणः / नेतुःनेतृणोः / नेत्रोःनेतॄणाम्
सप्तमीनेतृणि / नेतरिनेतृणोः / नेत्रोःनेतृषु
सम्बोधनहे नेतृ / हे नेतःहे नेतृणीहे नेतॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — नी (भ्वादिगण) · अर्थ: प्राप्त होना, ले जाना, पाना (प्रापणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमनयतिनयतःनयन्ति
मध्यमनयसिनयथःनयथ
उत्तमनयामिनयावःनयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: नयति · लट् (आत्मने.): नयते · लिट्: निनाय · लिट् (आत्मने.): निन्ये · लुट्: नेता · लुट् (आत्मने.): नेता · लृट्: नेष्यति · लृट् (आत्मने.): नेष्यते · लोट्: नयतात् · लोट् (आत्मने.): नयताम् · लङ्: अनयत् · लङ् (आत्मने.): अनयत · विधिलिङ्: नयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): नयेत · आशीर्लिङ्: नीयात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): नेषीष्ट · लुङ्: अनैषीत् · लुङ् (आत्मने.): अनेष्ट · लृङ्: अनेष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अनेष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: नयन · ण्वुल्: नायकः · तृच्: नेता · यत्: नेयः · तव्य: नेतव्यः · अनीयर्: नयनीयः · क्त: नीतः · क्तवतु: नीतवान् · शतृ: नयन् · स्य-शतृ: नेष्यन् · शानच्: नयमानः · क्त्वा: नीत्वा · ल्यप्: प्रणीय · तुमुन्: नेतुम् · णमुल्: नायम् · घञ्: नायः · क्तिन्: नीति · क्वसु: निनीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नेतृ
नेतृ
netṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेतृ &c. See p. 568, col. 3.
नेतृ mfn. leading, guiding, one who leads or will lead, RV. x, 26, 5
नेतृ m. bringer, offerer (with acc.; cf. Pāṇ. ii, 3, 69), MBh.
नेतृ leader, guide, conductor (with gen. or ifc.), RV. &c. &c.
नेतृ (with दण्डस्य) ‘rod-applier’, inflicter of punishment, Mn. vii, 25 (cf. दण्ड-न्˚)
the leader or chief of an army, Var.
N. of Viṣṇu, RTL. 106 n.
the hero of a drama (= नायक), Daśar.; Sāh.
a master, owner, W.
the numeral 2 MW. (cf. नेत्र)
Azadirachta Indica, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेतृ m. [नी-तृच्] 1 One who leads or guides, a leader, conductor, manager, guide (of elephants, animals &c.); R. 4. 75, 14. 22, 16. 30; Me. 69; नेताश्वस्य स्रुध्नं स्रुघ्नस्य वा Sk.; Mu. 7. 14. --2 A director, preceptor; Bh. 2. 88. --3 A chief, master, head. --4 An inflictor (as of punishment); Ms. 7. 25. --5 An owner. --6 The hero of a drama. --7 The numeral ‘two’. --8 N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेतृ त्रि० नी--तृच् । १ प्रभौ अमरः २ निर्वाहके ३ नायके ४ प्रवर्त्तके ५ प्रापके च स्त्रियां ङीप् । ६ निम्बवृक्षे पु० राजनि० “इतो नेता हि तत्र त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्- कृतात्” भा० व० ६६ अ० “स नेता शासिता च नः” मनुः । ७ विष्णौ पु० “न्यायो नेता समीरणः” विष्णुस० “जग- द्यन्त्रनिर्वाहकोनेता” भा० । नक्षत्रवाचकात् परमेतस्मात् बहु० अच्समा० । मृगोनेता यस्याः मृगनेत्रा रात्रिः । यस्यां रात्रौ आरम्भावधिशेषपर्य्यन्तं मृगशीर्षनक्षत्रस्य दर्शनं तस्यारात्रेर्मृगस्य नेतृतुल्यत्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4144,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नेतृनेतृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: नी + तृच् 📚
अन्य सम्भावना: नेतृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नी + तृच् | नेतृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: नी + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नेतृ 📚 ➤ प्राप्त होना, ले जाना, पाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्रापणे · पर्याय: स्वामिन्, ईश्वर, पति, ईशितृ, अधिभू

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नेतृ 📚&c. See p. 568, col. 3🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नेतृ: नी + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें