🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:16:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

न्यस्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

न्यस्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

न्यस्त

अर्थ: डाला हुआ, फेंका हुआ, लिटाया हुआ, जमा किया हुआ

संस्कृत: पर्याय: निसृष्ट

व्युत्पत्ति: नि+अस्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. न्यस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. न्यस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — न्यस्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमान्यस्तःन्यस्तौन्यस्ताः
द्वितीयान्यस्तम्न्यस्तौन्यस्तान्
तृतीयान्यस्तेनन्यस्ताभ्याम्न्यस्तैः
चतुर्थीन्यस्तायन्यस्ताभ्याम्न्यस्तेभ्यः
पञ्चमीन्यस्तात् / न्यस्ताद्न्यस्ताभ्याम्न्यस्तेभ्यः
षष्ठीन्यस्तस्यन्यस्तयोःन्यस्तानाम्
सप्तमीन्यस्तेन्यस्तयोःन्यस्तेषु
सम्बोधनहे न्यस्तहे न्यस्तौहे न्यस्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — न्यस्त
न्यस्त
nyasta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रखा/सौंपा हुआ (3.1.87) निसृष्ट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
न्यस्त १ वि॰ [सं ]
१. रखा हुआ । धरा हुआ ।
२. स्थापित । बैठाया या जमाया हुआ ।
३. चुनकर सजाया हुआ ।
४. क्षिप्त । डाला हुआ । फेंका हुआ ।
५. त्यक्त । छोडा़ हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्य्-˚अस्त mfn. thrown or cast or laid down, put, placed, fixed, inserted, applied, deposited, committed
given up, resigned, Mn.; MBh.; Kāv.
stretched out, lying, R.
exposed (क्रयाय, for sale), L.
mystically touched, Mālatīm. v, 2
put on, donned, ib. 22
having the low tone (as a vowel), RPrāt.
short, Śrutab.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (572,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्यस्त p. p. 1 Cast down, thrown or laid down, deposited. --2 Put in, inserted, applied; न्यस्ताक्षराः Ku. 1. 7. --3 Depicted, drawn; चित्रन्यस्त. --4 Consigned, delivered or transferred to; V. 5. 17; Ratn. 1. 10. --5 Leaning, resting on. --6 Given up, set aside, resigned. --7 Mystically touched, Māl. 5. 2. --Comp. --दंड a. giving up the rod, i. e. punishment. --देह a. one who one who lays down the body, dead. --शस्त्र a. {1} one who has resigned or laid down his arms; आचार्यस्य त्रिभुवनगुरोर्न्यस्तशस्त्रस्य शोकात् Ve. 3. 18. {2} unarmed, defenceless. {3} harmless. {4} epithet of the Manes, or deified progenitors.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0651-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न्यस्त त्रि० नि + अस--कर्मणि क्त । १ क्षिप्ते २ त्यक्ते ३ विसृष्टे ४ निहिते च अमरः “न्यस्तशस्त्रं टिलीपञ्च तञ्च शुश्रु- वुषां प्रभुम्” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4155,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न्यस्तं, त्रि, (नि + अस + क्त ।) निहितम् । स्थापितम् । तत्पर्य्यायः । निसृष्टम् २ । इत्य- [] मरः । ३ । १ । ८८ ॥ अस्य पर्य्यायान्तरं निक्षिप्तशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-930-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "न्यस्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
न्यस्तन्यस्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: न्यस्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

न्यस्त 📚 ➤ डाला हुआ, फेंका हुआ, लिटाया हुआ, जमा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: निसृष्ट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
न्यस्त 📚रखा हुआ । धरा हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
न्यस्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • न्यस्त = नी + अस्त तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • न्यस्त: नि+अस्+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें