🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:12:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परावत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर+आवत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर

अर्थ: भरना, पूर्ण करना

संस्कृत: पूरणे

अंग्रेज़ी: to fill, to complete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पॄ (चुरादिगण) · अर्थ: भरना, पूर्ण करना (पूरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपरतात् / परताद् / परतु / पारयतात् / पारयताद् / पारयतुपरताम् / पारयताम्परन्तु / पारयन्तु
मध्यमपर / परतात् / परताद् / पारय / पारयतात् / पारयताद्परतम् / पारयतम्परत / पारयत
उत्तमपराणि / पारयाणिपराव / पारयावपराम / पारयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: परति · लट् (आत्मने.): पारयते · लिट्: पपार · लिट् (आत्मने.): पारयाञ्चक्रे · लुट्: परिता · लुट् (आत्मने.): पारयिता · लृट्: परिष्यति · लृट् (आत्मने.): पारयिष्यते · लोट्: परतात् · लोट् (आत्मने.): पारयताम् · लङ्: अपरत् · लङ् (आत्मने.): अपारयत · विधिलिङ्: परेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पारयेत · आशीर्लिङ्: पार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पारयिषीष्ट · लुङ्: अपारीत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपरत · लृङ्: अपरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: परण · ण्वुल्: पारकः · तृच्: परीता · यत्: पार्यः · ण्यत्: पार्यः · तव्य: परीतव्यः · अनीयर्: परणीयः · क्त: पूर्तः · क्तवतु: पूर्तवान् · शतृ: परन् · स्य-शतृ: परीष्यन् · शानच्: पारयमाणः · क्त्वा: पूर्त्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: परीतुम् · णमुल्: पारम् · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

आवत्

अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना

संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

अंग्रेज़ी: to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. आवत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अव् (भ्वादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआवत् / आवद्आवताम्आवन्
मध्यमआवःआवतम्आवत
उत्तमआवम्आवावआवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अवति · लिट्: आव · लुट्: अविता · लृट्: अविष्यति · लोट्: अवतात् · लङ्: आवत् · विधिलिङ्: अवेत् · आशीर्लिङ्: अव्यात् · लुङ्: आवीत् · लृङ्: आविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: अविता · ण्यत्: आव्यः · तव्य: अवितव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: अवितः · क्तवतु: अवितवान् · शतृ: अवन् · स्य-शतृ: अविष्यन् · क्त्वा: अवित्वा · ल्यप्: प्राव्य · तुमुन्: अवितुम् · णमुल्: आवम् · घञ्: आवः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पॄ
पॄ
pṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पॄ cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, 40) पृणति, ib.; cl. 3. P. (xxv, 4) पिपर्ति, ib. (also Ā.; Impv. पिपीपृहि, BhP. iv, 19, 38; pf. पपार, 3. pl. पपरुः, or पप्रुः, Pāṇ. vii, 4, 12; पुपूरे, ˚रिरे, Bhaṭṭ.; -पुपूर्यास्, RV.; पपृवस् [?] MaitrS.; aor. अपारीत् Gr., पूरिष्ठास्, TĀr.; Impv. पूर्धि, RV.; Prec. प्रियासम्, AV., पूर्यात् Gr.; fut. परीष्यति or परिष्यति, परीता or परिता Gr.; ind.p. पूर्त्वा Gr., -पूर्य, MBh.; -पूरम् [in comp. with its object; cf. उदर-प्˚, गोष्पद-प्˚, चर्म-प्˚. and Pāṇ. iii, 4, 31; 32]; inf. पृणध्यै, RV.; -पुरस्, Kāṭh.; पूरितुम्, R.), to fill (Ā. ‘one's self’), RV.; AV.; to fill with air, blow into (acc.), Bhaṭṭ.; to sate, cherish, nourish, bring up, RV.; AV.; to refresh (as the Pitṛs), Bhaṭṭ. (aor. अपारीत् v.l. अतार्प्सीत्); to grant abundantly, bestow on (dat.), present with (instr.), RV.; AV. (often p. पृणत् = bounteous, liberal, ungrudging); to fulfil, satisfy (as a wish), BhP. : Pass. पूर्यते (ep. also ˚ति, and RV. Ā. पूर्यते, p. पूर्यमाण), to be filled with, become full of (instr.), be sated, RV.; VS.; ŚBr.; MBh. &c.; to become complete (as a number), Lāṭy. : Caus. पारयति, to fill, Dhātup. xxxii, 15; to fulfil (only aor. पीपरत्), RV.; पूरयति (Dhātup. xxxiii, 126), ˚ते (Pass. पूर्यते [cf. above]; aor. अपूरि, अपूरिष्ट), to fill, fill up with (instr.), ŚBr.; GṛŚrS.; MBh. &c.; to fill (with a noise, said also of the noise itself), MBh.; R.; to fill with wind, blow (a conch), ib. ; to draw (a bow or an arrow to the ear), R.; to make full, complete, supplement (a sentence), Kuval.; to cover completely, overspread, bestrew, surround, MBh.; Kāv. &c.; to load or enrich or present with (instr.), ib.; to fulfil (a wish or hope), AV. &c. &c.; to spend completely (a period of time), R. : Desid. पिपरीषति or पिपरिषति, पुपूर्षति Gr.: Intens. पापर्ति, पोपूर्ति, पोपूर्यते, ib.
पॄ [cf. Gk. πίμπλημι; Lat. plere, plenus; Lit. pìlti, pìlnas; Slav. plǔnǔ; Goth. fulls; Germ. voll; Eng. full.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पॄ {c3c} {c9c} P. (पिर्पींत, पृणाति, पपार, अपारीत्, परि-री-ष्यति, परि-री-तुं, पूर्ण; pass. पूर्यते; caus. पूरयति-ते; desid. पिपरि-री-षति, पुपूर्षति) 1 To fill, fill up, complete. --2 To fulfil, gratify (as hopes &c.). --3 To fill with wind, blow (as a conch, flute &c.). --4 To satisfy, refresh, please; पितॄनपारित् Bk. 1. 2 --5 To rear, bring up, nourish, nurture, cherish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पॄ पालने पूर्त्तौ च क्य्रा० भ्वा० पर० सक० सेट् श्नाप्रत्यये परे [] ह्रस्वः । पृणाति अपारीत् । पपार पपरतुः पप्रतुः ।
पॄ पूर्त्तौ च्र० उम० सक० सेट् । पारयति-ते अपीपरत् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पॄ, क पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) क, पारयति । इति दुर्गा- दासः ॥
पॄ, ञि गि लि पालने । पूर्त्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (क्र्या०-ह्वा० च-पर०-सक०-सेट् ।) ञि, पूर्त्तोऽस्ति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र पॄवर्ज्जनान्न निष्ठातस्य नः । गि, पॄणाति । क्तौ तु पूर्त्ति- रित्येव मनीषादित्वान्न निः । लि, पिपर्त्ति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-232-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परपॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आवत्अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आवत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर 📚 ➤ भरना, पूर्ण करना
संस्कृत: पूरणे

आवत् 📚 ➤ संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण ह…
संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पॄ 📚cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, …🔵🟣🟢🟤
अव् 📚cl. 1. P. अवति (Imper. 2. sg. अवतात्, RV. viii, 2, 3, p. अवत्; impf.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
परावत्पर + आवत्दीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें