🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:49:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिमलय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परि+मलय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परि

अर्थ: एक प्रकार का उपसर्ग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

मलय

अर्थ: भारत के दक्षिण में एक पर्वत शृंखला जहाँ चन्दन के वृक्ष बहुतायत से पाये जाते हैं (कविसमुदाय प्रायः मलय पर्वत से चलने वाली पवन का उल्लेख किया करते हैं, यह पवन चन्दन तथा अन्य सुगंधित पौधों की सुगंध को इधर उधर फैलाने के साथ-साथ कामार्त व्यक्तिय

व्युत्पत्ति: मलते धरति चन्दनादिकम्-मल्+कयन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मलय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मलय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामलयःमलयौमलयाः
द्वितीयामलयम्मलयौमलयान्
तृतीयामलयेनमलयाभ्याम्मलयैः
चतुर्थीमलयायमलयाभ्याम्मलयेभ्यः
पञ्चमीमलयात् / मलयाद्मलयाभ्याम्मलयेभ्यः
षष्ठीमलयस्यमलययोःमलयानाम्
सप्तमीमलयेमलययोःमलयेषु
सम्बोधनहे मलयहे मलयौहे मलयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परि
परि
pari
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परि १ उप॰ [सं॰] एक संस्कृत उपसर्ग जिसके लगने से शब्द में इन अर्थों की वृद्धि होती है ।
१. चारों ओर । जैसे, परिक्रमण, परिवेष्टन, परिभ्रमण, परिधि ।
२. सर्वतोभाव । अच्छी तरह । जैसे, परिकल्पन, परिपूर्ण ।
३. अतिशय । जैसे, परिवर्द्धन ।
४. पूर्णता । जैसे, परित्याग, परिताप ।
५. दोषाख्यान । जैसे, परिहास, परिवाद ।
६. नियम । क्रम । जैसे, परिच्छेद ।
परि २ अव्य॰ [हिं॰] प्रकार । भाँति । तरह । उ॰—(क) जब सोऊँ तब जागवइ, जब जागू तब जाइ । मारू ढोलउ संमरइ, इणि परि रयण बिहाइ ।—ढोला॰, दू॰ ७६ । (ख) संग सखी सील कुल वेस समाणी पेखि कली पदमिणी परि ।—बेलि॰, दू॰ १४ ।
परि पु ३ प्रत्य॰ [हिं॰] दे॰ पर । उ॰—बदन कमल परि घूँघर केस । देखि कै गोरज छुभित सुबेस ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ३२१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि ind. round, around, about, round about
fully, abundantly, richly (esp. ibc. [where also परी] to express fulness or high degree), RV. &c. &c.
as a prep. (with acc.) about (in space and time), RV.; AV.
against, opposite to, in the direction of, towards, to, ib. (cf. Pāṇ. i, 4, 90; also at the beginning of a comp. mfn.; cf. ib. ii, 2, 18, Vārtt. 4, Pat. and पर्य्-अध्ययन)
beyond, more than, AV.
to the share of (with √ अस्, or भू, to fall to a person's lot), Pāṇ. i, 4, 90
successively, severally (e.g. वृक्षम् परि सिञ्चति, he waters tree after tree), ib.
(with abl.) from, away from, out of RV.; AV.; ŚBr. (cf. Pāṇ. i, 4, 93)
outside of, except, Pāṇ. i, 4, 88, Kāś. (often repeated, ib. viii, 1, 5; also at the beginning or the end of an ind. comp. ib. ii, 1, 12)
after the lapse of Mn. iii, 119; MBh. xiii, 4672 (some read परिसंवत्सरात्)
in consequence or on account or for the sake of RV.; AV.
according to (esp. धर्मणस् परि, according to ordinance or in conformity with law or right), RV.
परि [cf. Zd. pairi; Gk. περί.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (591,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि ind. (Sometimes changed to परी, as परिवाह or परीवाह, परिहास or परीहास) 1 As a prefix to verbs and nouns derived from them, it means (a) round, round about, about. (b) in addition to, further. (c) opposite to, against. (d) much, excessively. --2 As a separable preposition it means (a) towards, in the direction of, to, opposite to; (with an acc.); वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् (b) successessively, severally (with an acc.); वृक्ष वृक्षं परि सिंचति ‘he waters tree after tree.’ (c) to the share or lot [] of (showing भाग or participation) (with acc.); यदत्र मां परि स्यात् ‘what may fall to my lot’; or लक्ष्मीर्हरिं परि. Sk. (d) from, out of. (e) except, outside of, with the exception of (with abl.); परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः or पर्यनंतात्त्रयस्तापाः Vop. (f) after the lapse of. (g) in consequence of. (h) beyond, more than. (i) according to, in accordance with. (j) above, over. --3 As an adverbial prefix to nouns not directly connected with verbs, it means ‘very,’; ‘very much,’ ‘excessively’; as in पर्यश्रु ‘bursting into tears’; so परिचतुर्दशन्, परिदौर्वल्य. --4 At the beginning of adverbial compounds परि means (a) without, except, outside, with the exception of; as in परित्रिगर्तं वृष्टो देवः P. II. 1. 12; VI. 2. 33. According to P. II. 1. 10 परि may be used at the end of adverbial comp. after अक्ष, शलाका, and a numeral to denote ‘loss or defeat in a game by an unlucky or adverse cast of dice’ (द्यूतव्यवहारे पराजये एवायं समासः); e. g. अक्षपरि, शलाकापरि, एकपरि; cf. अक्षपरि. (b) round about, all round, surrounded by; as in पर्यग्नि ‘in the midst of flames’. --5 At the end of an adjectival comp. परि has the sense of ‘exhausted by,’ or ‘feeling repugnance, for’; as in पर्यध्ययनः = परिग्लानोऽध्ययनाय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0670-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि अव्य० षॄ--इन् । १ समन्ततोभावे २ व्याप्तौ ३ दोषकथने ४ भूषणे ५ आश्लेषे ६ पूजने ७ वर्जने ८ मर्य्यादायाम् ९ आ- च्छादने गणरत्नटी० । तत्र च क्रमेणोदाहृतं यथा “१ परि- भ्रमति २ परिणतः ३ परिवादः ४ परिष्करोति । ५ परि- ष्वजते ६ परिचरति ७ परि त्रिगर्त्तात् ८ परिच्छिद्यते वासः ९ परिदेवनम्” १० व्याधौ ११ शेषे च मेदि० । १२ उपरमे १३ शोके हेमच० १४ सन्तोषभाषणे शव्दरत्ना अस्य उप- सर्गत्वमर्थभेदे कर्मप्रवचनीयत्वञ्च पा० उक्तं यथा “लक्षणे त्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्य्यनवः” पा० “एष्व- र्थेषु विषयभूतेषु प्रत्यादयः कर्मप्रवनीयसंज्ञाः स्युः । लक्षणे वृक्षम्प्रति पर्य्यनु वा विद्योतते विद्युत् । इत्थ म्भूताख्याने भक्तो विष्णुम्प्रति पर्य्यनु वा । भामे लक्ष्मो र्हरिम्प्रति पर्य्यनु वा हरेर्भाग इत्यर्थः । वीप्सायाम् वृक्षं वृक्षं प्रति पर्य्यतु वा सिञ्चति । अत्रोपसर्गत्वा भावान्न षत्वम् । एषु किम् परिषिञ्चति” सि० कौ० “अधि- परी अनर्थकौ” पा० “उक्तसंज्ञौ स्तः । कुताऽध्याग- च्छति । कुतः पर्य्यागच्छति । गतिसंज्ञाबाधाद् गतिर्गता- विति निघातो न” सि० कौ० । “अपपरी वर्जने” पा० एतौ वर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः “पञ्चम्यपाङ्परिभिः” पा० एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी स्यात् । अप हरेः परि हरे । संसारः । परिरत्र वर्जने लक्षणादौ तु बितीया हरिफगि । सपरमे परिसान्वः शोके परिदेपमम् । [] “अक्षशलाकासंख्याः परिणा” पा० द्यूते व्यवहारे पराजये च अक्षादीनां परिणा समासः । न पूर्वनिपातः द्यूते अक्षं विपरीतं वृत्तम् अक्षपरि । एवं शलाकापरि एकपरि इत्यादि । सन्तोषे परितोषः । “परेश्च घाङ्कयोः” पा० रस्य वा लः । परिघः पलिघः पल्यङ्कः पर्य्यङ्कः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4244-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परि, व्य, सर्व्वतोभावः । वर्ज्जनम् । व्याधिः । शेषः । इत्थम्भूतः । आख्यानम् । भागः । वीप्सा । आलिङ्गनम् । लक्षणम् । दोषाख्यानम् । निर- सनम् । पूजा । व्याप्तिः । भूषणम् । इति मेदिनी ॥ उपरमः । शोकः । इति हेमचन्द्रः ॥ सन्तोष- भाषणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ उपसर्गविशेषः । अस्यार्थः । सर्व्वतोभावः । अतिशयः । वीप्सा । इत्थम्भावः । चिह्नम् । भागः । त्यागः । नियमः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-056-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिअव्ययम् 📚
मलयमलय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परि 📚 ➤ एक प्रकार का उपसर्ग

मलय 📚 ➤ भारत के दक्षिण में एक पर्वत शृंखला जहाँ चन्दन के वृक्ष बहुतायत से पाये जाते हैं (कविसमुदाय प्रायः मलय पर्वत से चलने वाली पवन का उल्लेख किया करते हैं, यह पवन चन्दन तथा अन्य सुगंधित पौधों की सुगंध को इधर उधर फैलाने के साथ…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परि 📚एक संस्कृत उपसर्ग जिसके लगने से शब्द में इन अर्थों की वृद्धि होती है🟠🔵🟣🟢🟤
मलय 📚दक्षिण भारत के एक पर्वत का नाम । विशेष—(१) यह पश्चिमी घाट का वह भाग है…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें