🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:14:32 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परेग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पर+ईग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पर

अर्थ: भरना, पूर्ण करना

संस्कृत: पूरणे

अंग्रेज़ी: to fill, to complete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. पर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. पर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पॄ (चुरादिगण) · अर्थ: भरना, पूर्ण करना (पूरणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपरतात् / परताद् / परतु / पारयतात् / पारयताद् / पारयतुपरताम् / पारयताम्परन्तु / पारयन्तु
मध्यमपर / परतात् / परताद् / पारय / पारयतात् / पारयताद्परतम् / पारयतम्परत / पारयत
उत्तमपराणि / पारयाणिपराव / पारयावपराम / पारयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: परति · लट् (आत्मने.): पारयते · लिट्: पपार · लिट् (आत्मने.): पारयाञ्चक्रे · लुट्: परिता · लुट् (आत्मने.): पारयिता · लृट्: परिष्यति · लृट् (आत्मने.): पारयिष्यते · लोट्: परतात् · लोट् (आत्मने.): पारयताम् · लङ्: अपरत् · लङ् (आत्मने.): अपारयत · विधिलिङ्: परेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पारयेत · आशीर्लिङ्: पार्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पारयिषीष्ट · लुङ्: अपारीत् · लुङ् (आत्मने.): अपीपरत · लृङ्: अपरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपारयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: परण · ण्वुल्: पारकः · तृच्: परीता · यत्: पार्यः · ण्यत्: पार्यः · तव्य: परीतव्यः · अनीयर्: परणीयः · क्त: पूर्तः · क्तवतु: पूर्तवान् · शतृ: परन् · स्य-शतृ: परीष्यन् · शानच्: पारयमाणः · क्त्वा: पूर्त्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: परीतुम् · णमुल्: पारम् · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

ईग

अर्थ: जाना, दोष लगाना, निन्दा करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतिकुत्सनयोः

अंग्रेज़ी: to go, to blame,to censure,to condemn, to insult, to ridicule, to revile, to criticise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईज् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ईग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईगःईगौईगाः
द्वितीयाईगम्ईगौईगान्
तृतीयाईगेनईगाभ्याम्ईगैः
चतुर्थीईगायईगाभ्याम्ईगेभ्यः
पञ्चमीईगात् / ईगाद्ईगाभ्याम्ईगेभ्यः
षष्ठीईगस्यईगयोःईगानाम्
सप्तमीईगेईगयोःईगेषु
सम्बोधनहे ईगहे ईगौहे ईगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ईज् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, दोष लगाना, निन्दा करना (गतिकुत्सनयोः)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईजतेईजेतेईजन्ते
मध्यमईजसेईजेथेईजध्वे
उत्तमईजेईजावहेईजामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईजते · लिट् (आत्मने.): ईजाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): ईजिता · लृट् (आत्मने.): ईजिष्यते · लोट् (आत्मने.): ईजताम् · लङ् (आत्मने.): ऐजत · विधिलिङ् (आत्मने.): ईजेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ईजिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐजिष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐजिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ईजन · ण्वुल्: ईजकः · तृच्: ईजिता · ण्यत्: ईज्यः · तव्य: ईजितव्यः · अनीयर्: ईजनीयः · क्त: ईजितः · क्तवतु: ईजितवान् · शानच्: ईजमानः · क्त्वा: ईजित्वा · ल्यप्: प्रेज्य · तुमुन्: ईजितुम् · णमुल्: ईजम् · घञ्: ईगः · क्तिन्: ईक्ति · क्वसु: ईजाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पॄ
पॄ
pṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पॄ cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, 40) पृणति, ib.; cl. 3. P. (xxv, 4) पिपर्ति, ib. (also Ā.; Impv. पिपीपृहि, BhP. iv, 19, 38; pf. पपार, 3. pl. पपरुः, or पप्रुः, Pāṇ. vii, 4, 12; पुपूरे, ˚रिरे, Bhaṭṭ.; -पुपूर्यास्, RV.; पपृवस् [?] MaitrS.; aor. अपारीत् Gr., पूरिष्ठास्, TĀr.; Impv. पूर्धि, RV.; Prec. प्रियासम्, AV., पूर्यात् Gr.; fut. परीष्यति or परिष्यति, परीता or परिता Gr.; ind.p. पूर्त्वा Gr., -पूर्य, MBh.; -पूरम् [in comp. with its object; cf. उदर-प्˚, गोष्पद-प्˚, चर्म-प्˚. and Pāṇ. iii, 4, 31; 32]; inf. पृणध्यै, RV.; -पुरस्, Kāṭh.; पूरितुम्, R.), to fill (Ā. ‘one's self’), RV.; AV.; to fill with air, blow into (acc.), Bhaṭṭ.; to sate, cherish, nourish, bring up, RV.; AV.; to refresh (as the Pitṛs), Bhaṭṭ. (aor. अपारीत् v.l. अतार्प्सीत्); to grant abundantly, bestow on (dat.), present with (instr.), RV.; AV. (often p. पृणत् = bounteous, liberal, ungrudging); to fulfil, satisfy (as a wish), BhP. : Pass. पूर्यते (ep. also ˚ति, and RV. Ā. पूर्यते, p. पूर्यमाण), to be filled with, become full of (instr.), be sated, RV.; VS.; ŚBr.; MBh. &c.; to become complete (as a number), Lāṭy. : Caus. पारयति, to fill, Dhātup. xxxii, 15; to fulfil (only aor. पीपरत्), RV.; पूरयति (Dhātup. xxxiii, 126), ˚ते (Pass. पूर्यते [cf. above]; aor. अपूरि, अपूरिष्ट), to fill, fill up with (instr.), ŚBr.; GṛŚrS.; MBh. &c.; to fill (with a noise, said also of the noise itself), MBh.; R.; to fill with wind, blow (a conch), ib. ; to draw (a bow or an arrow to the ear), R.; to make full, complete, supplement (a sentence), Kuval.; to cover completely, overspread, bestrew, surround, MBh.; Kāv. &c.; to load or enrich or present with (instr.), ib.; to fulfil (a wish or hope), AV. &c. &c.; to spend completely (a period of time), R. : Desid. पिपरीषति or पिपरिषति, पुपूर्षति Gr.: Intens. पापर्ति, पोपूर्ति, पोपूर्यते, ib.
पॄ [cf. Gk. πίμπλημι; Lat. plere, plenus; Lit. pìlti, pìlnas; Slav. plǔnǔ; Goth. fulls; Germ. voll; Eng. full.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पॄ {c3c} {c9c} P. (पिर्पींत, पृणाति, पपार, अपारीत्, परि-री-ष्यति, परि-री-तुं, पूर्ण; pass. पूर्यते; caus. पूरयति-ते; desid. पिपरि-री-षति, पुपूर्षति) 1 To fill, fill up, complete. --2 To fulfil, gratify (as hopes &c.). --3 To fill with wind, blow (as a conch, flute &c.). --4 To satisfy, refresh, please; पितॄनपारित् Bk. 1. 2 --5 To rear, bring up, nourish, nurture, cherish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पॄ पालने पूर्त्तौ च क्य्रा० भ्वा० पर० सक० सेट् श्नाप्रत्यये परे [] ह्रस्वः । पृणाति अपारीत् । पपार पपरतुः पप्रतुः ।
पॄ पूर्त्तौ च्र० उम० सक० सेट् । पारयति-ते अपीपरत् त ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पॄ, क पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) क, पारयति । इति दुर्गा- दासः ॥
पॄ, ञि गि लि पालने । पूर्त्तौ । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (क्र्या०-ह्वा० च-पर०-सक०-सेट् ।) ञि, पूर्त्तोऽस्ति । सूल्वाद्योदिदित्यत्र पॄवर्ज्जनान्न निष्ठातस्य नः । गि, पॄणाति । क्तौ तु पूर्त्ति- रित्येव मनीषादित्वान्न निः । लि, पिपर्त्ति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-232-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परपॄ धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | पर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
ईगईग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ईज् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पर 📚 ➤ भरना, पूर्ण करना
संस्कृत: पूरणे

ईग 📚 ➤ जाना, दोष लगाना, निन्दा करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतिकुत्सनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पॄ 📚cl. 9. P. (Dhātup. xxxi, 19) पृणाति, RV.; cl. 6. P. (√ पृण्, xxviii, …🔵🟣🟢🟤
ईग 📚गतौ इदित् इगिवत् । ईङ्गति ऐङ्गीत् ईङ्गते इत्येके🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
परेगपर + ईगगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईग: ईज् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें