🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:00:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पुलकय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पुल-+कय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कय

अर्थ: जानना, समझना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: ज्ञाने

अंग्रेज़ी: to know, to understand

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + अच्
  2. कय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — कय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकयःकयौकयाः
द्वितीयाकयम्कयौकयान्
तृतीयाकयेनकयाभ्याम्कयैः
चतुर्थीकयायकयाभ्याम्कयेभ्यः
पञ्चमीकयात् / कयाद्कयाभ्याम्कयेभ्यः
षष्ठीकयस्यकययोःकयानाम्
सप्तमीकयेकययोःकयेषु
सम्बोधनहे कयहे कयौहे कयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — कि (जुहोत्यादिगण) · अर्थ: जानना, समझना (ज्ञाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचिकेतिचिकितःचिक्यति
मध्यमचिकेषिचिकिथःचिकिथ
उत्तमचिकेमिचिकिवःचिकिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चिकेति · लिट्: चिकाय · लुट्: केता · लृट्: केष्यति · लोट्: चिकितात् · लङ्: अचिकेत् · विधिलिङ्: चिकियात् · आशीर्लिङ्: कीयात् · लुङ्: अकैषीत् · लृङ्: अकेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कयन · ण्वुल्: कायकः · तृच्: केता · यत्: केयः · तव्य: केतव्यः · अनीयर्: कयनीयः · क्त: कितः · क्तवतु: कितवान् · शतृ: चिक्यत्/चिक्यद् · स्य-शतृ: केष्यन् · क्त्वा: कित्वा · ल्यप्: प्रकित्य · तुमुन्: केतुम् · णमुल्: कायम् · क्तिन्: किति · क्वसु: चिकिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कय
कय
kaya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कय (Ved. for 2. क; only gen. sg. with चिद्), every one (e.g. नि षू नमातिमतिं कयस्य चित्, bow well down the haughtiness of every one, RV. i, 129, 5), RV. i, 27, 8; viii, 25, 15;
कय [cf. Zd. kaya; Armen. ui.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कय त्रि० किम् + पृषो० वेदे कयादेशः । किंशब्दार्थे “न किं सहन्त्य पर्य्येता कयस्य चित्” ऋ० १, २७, ८ । “नि षू न मातिमतिं कयस्य चित्तिजिष्ठाभिः” १२९, ५ “नरोऽभि- मातिं कयस्य चित्” ८, २५, १५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1685,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पुल-कयसमास: पुल + कय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + अच् 📚
अन्य सम्भावना: कय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: कि + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पुलकय 📚पुल 📚कय ➤ पुल (महान्, विशाल, व्यापक विस्तृत) + कय (जानना, समझना (कर्तृवाचक कृदन्त))
संस्कृत: ज्ञाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पुल 📚किसी नदी, जलाशय, गड्ढे या खाई के आर पार जाने का रास्ता जो नाव पाटकर या…🟠🔵🟣🟢🟤
कय 📚(Ved. for 2. क; only gen. sg. with चिद्), every one (e.g. नि षू नमा…🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पुल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • पुलकय = पुल + कय कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कय: कि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें