🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:12:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रचुर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रचुर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रचुर

अर्थ: अति, यथेष्ट, बहुल, पुष्कल

संस्कृत: पर्याय: प्रभूत, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु

व्युत्पत्ति: प्र+चुर्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रचुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रचुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रचुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रचुरःप्रचुरौप्रचुराः
द्वितीयाप्रचुरम्प्रचुरौप्रचुरान्
तृतीयाप्रचुरेणप्रचुराभ्याम्प्रचुरैः
चतुर्थीप्रचुरायप्रचुराभ्याम्प्रचुरेभ्यः
पञ्चमीप्रचुरात् / प्रचुराद्प्रचुराभ्याम्प्रचुरेभ्यः
षष्ठीप्रचुरस्यप्रचुरयोःप्रचुराणाम्
सप्तमीप्रचुरेप्रचुरयोःप्रचुरेषु
सम्बोधनहे प्रचुरहे प्रचुरौहे प्रचुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रचुर
प्रचुर
pracura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचुर १ वि॰ [सं॰]
१. बहुत । अधिक । विपुल । जैसे, प्रचुर धन ।
२. पूर्ण । भरापुरा । जैसे, प्रचुरपुरुष (=जनाकीर्ण) ।
३. बड़ा । विशाल (को॰) ।
प्रचुर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्र॰ + चुर् (=चोरी)] वह जो चोरी करे । चोर । यौ॰—प्रचुरपुरुष = चोर । तस्कर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रचुर mf(आ)n. much, many, abundant (opp. to अल्प)
plenteous, plentiful, frequent
(ifc.) abounding in, filled with, MBh.; Kāv. &c.
प्रचुर m. a thief, A.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (657,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रचुर a. 1 Much, ample, abundant, plentiful; नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च Bh. 2. 47; Śi. 12. 72. --2 Great, large, extensive; प्रचुरपुरंदरधनुः Gīt. 2. --3 (At the end of comp.) Abounding in, filled or replete with. --रः A thief. --Comp. --पुरुष a. populous. --(षः) a thief.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0729-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचुर त्रि० प्र + चुर--क प्रगतश्चुराया वा प्रा० त० । १ चौरे २ बहुले अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचुरं, त्रि, (प्रचोरतीति । प्र + चुर + “इगुपध- ज्ञेति ।” ३ । १ । १३५ । इति कः । यद्वा, प्रगत- ञ्चुराया इति प्रादिसमासः ।) अनेकम् । तत्- पर्य्यायः । प्रभूतम् २ प्राज्यम् ३ अदभ्रम् ४ बहुलम् ५ बहु ६ पुरुहम् ७ पुरु ८ भूयिष्ठम् ९ स्फिरम् १० भूयः ११ भूरि १२ । इत्यमरः । ३ । १ । ६३ ॥ (यथा, भागवते । ५ । १३ । २१ । [] “अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यत् हृषीकेशयशःकृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-248-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रचुर" आता है (18)
बहुल प्रचुर । अधिक । ज्यादाबाहुल बहुत । अनेक । अधिक । प्रचुरस्फार प्रचुर । विपुल । बहुतसमेधित अत्यधिक बढ़ा हुआ । प्रचुर । बहुल । प्रभूतप्राज्य प्रचुर । अधिक । बहुतविगुल्फ प्रचुर । अधिकविस्फीत अधिक । प्रचुर । बहुत ज्यादालरझर पु ‡ वि॰ बरसता हुआ । बहुत अधिक परिमाण में प्राप्त । प्रचुरमनमानिब पु ‡ वि॰ मनमाना । यथेप्ट । अत्यधिक । प्रचुरअसंषित्त पु वि॰ विस्तृत । प्रचुर । विपुलस्फिर आयत । विशाल । विस्तृतप्रभूत जो अच्छी तरह हुआ हो । भूतविमुद्र जो मुद्रांकित न हो । बिना मुहर काविस्तृत जो अधिक दूर एक फैला हुआ हो । लंबा- चौड़ा । विस्तारवाला । जेसे, वहाँ आप…उल्बण नृत्य के समय की हाथों की एक मुद्राविवृद्ध वृद्धिगत । बढ़ा हुआ । तीव्रसुभर पु ^१ वि॰ अच्छी तरह भरा हुआ । सुपुष्टप्रासुक पु वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रचुरप्रचुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रचुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रचुर 📚 ➤ अति, यथेष्ट, बहुल, पुष्कल
संस्कृत: पर्याय: प्रभूत, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रचुर 📚बहुत । अधिक । विपुल । जैसे, प्रचुर धन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रचुर
बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — प्रभूत, प्राज्य, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रचुर: प्र+चुर्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬