🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:37:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रिय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रिय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रिय

अर्थ: प्रिय, प्यारा, पसन्द आया हुआ, रमणीय

संस्कृत: पतिः · पर्याय: धव, पति, भर्तृ

व्युत्पत्ति: प्री +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रिय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रिय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रिय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रियःप्रियौप्रियाः
द्वितीयाप्रियम्प्रियौप्रियान्
तृतीयाप्रियेणप्रियाभ्याम्प्रियैः
चतुर्थीप्रियायप्रियाभ्याम्प्रियेभ्यः
पञ्चमीप्रियात् / प्रियाद्प्रियाभ्याम्प्रियेभ्यः
षष्ठीप्रियस्यप्रिययोःप्रियाणाम्
सप्तमीप्रियेप्रिययोःप्रियेषु
सम्बोधनहे प्रियहे प्रियौहे प्रियाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रिय
प्रिय
priya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वादु (3.3.102) मीठा · मृदु
पति के नाम (2.6.35) धव · पति · भर्ता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रिय १ पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ प्रिया]
१. स्वामी । पति ।
२. जामाता । जँवाई । दामाद । कन्या का पति ।
३. कार्तिकेय । स्वामि कार्तिक ।
४. एक प्रकार का हिरन ।
५. जीवक नाम की औषधि ।
६. ऋद्धि ।
७. धर्मात्मा और मुमुक्षुओं को प्रसन्न करनेवाला और सबकी कामना पूरी करनेवाला, ईश्वर ।
८. कँगनी ।
९. हित । भलाई ।
१०. बेंत ।
११. हरताल ।
१२. धारा कदंब ।
प्रिय ३
१. जिससे प्रेम हो । प्यारा ।
२. जो भला जान पडे़ । मनोहर ।
३. महँगा । खर्चीला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रिय प्रियाल. See under √ 1. प्री below.
प्रिय mf(आ)n. beloved, dear to (gen. loc. dat. or comp.), liked, favourite, wanted, own, RV. &c. &c. (with abl. ‘dearer than’, R.; Kathās.; Pañcat.; प्रियं-√ कृ Ā. कुरुते, either ‘to gain the affection of, win as a friend’, RV.; or ‘to feel affection for, love more and more’, MBh.)
dear, expensive, high in price (cf. प्रिय-धान्यक, प्रियान्न-त्व)
fond of attached or devoted to (loc.), RV. (id. in comp., either ibc., e.g. प्रिय-देवन, ‘fond of playing’, or ifc., e.g. अक्ष-प्रिय, ‘fond of dice’, cf. Pāṇ. ii, 2, 35, Vārtt. 2; ifc. also = pleasant, agreeable, e.g. गमन-प्रिय, ‘pleasant to go’, vi, 2, 15Sch.)
प्रिय m. a friend, Gaut.
a lover, husband, MBh.; Kāv. &c.
a son-in-law, Mn. iii, 119 (Kull.)
a kind of deer, L.
प्रिय m. N. of 2 medicinal plants, L.
प्रिय n. love, kindness, favour, pleasure, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (709,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रिय a. [प्रीणाति प्री-तर्पणे क] (compar. प्रेयस्, superl. प्रेष्ठ) 1 Dear, beloved, liked, welcome, favourite; बंधुप्रियां Ku. 1. 26; प्रकृत्यैव प्रिया सीता रामस्यासीन्महात्मनः Rām; R. 3. 29. --2 Pleasing, agreeable; तामूचतुस्ते प्रियमप्यमिथ्या R. 14. 6. --3 Fond of, liking, loving, devoted or attached to; प्रियमंडना Ś. 4. 8.; प्रियारामा वैदेही U. 2. --4 Dear, expensive. --5 Ved. [] Customary, familiar, usual. --यः 1 A lover, husband; स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु Me. 28. --2 A kind of deer. --या 1 A beloved (wife), wife, mistress; प्रिये चारुशीले प्रिये रम्यशीले प्रिये Gīt. 10. --2 A woman in general. --3 Small cardamoms. --4 News, information. --5 Spirituous liquor. --6 A kind of jasmine. --यं 1 Love. --2 Kindness, service, favour; प्रियमाचरितं लते त्वया मे V. 1. 16; मत्प्रियार्थं यियासोः Me. 22; प्रियं मे प्रियं मे ‘a good service done to me’; Bg. 1. 23; U. 3. 26; Pt. 1. 365, 193. --3 Pleasing or gladsome news; R. 12. 91; प्रियनिवेदयितारं Ś. 4. --4 Pleasure. --यं ind. In a pleasing or agreeable manner. --Comp. --अतिथि a. hospitable. --अन्नं dear food or provisions. --अपायः absence or loss of a beloved object. --अप्रिय a. pleasant and unpleasant, agreeable and disagreeable (feelings &c.). --(यं) service and disservice, favour and injury. --अंबुः the mango tree. --अर्ह a. {1} deserving love or kindness; U. 3. {2} amiable. --(र्हः) N. of Viṣṇu. --असु a. fond of life. --आख्य a. announcing good news. --आख्यानं agreeable news. --आत्मन् a. amiable, pleasant, agreeable. --उक्तिः f., --उदितं a kind or friendly speech, flattering remarks. --उपपत्तिः f. a happy or pleasant occurrence. --उपभोगः enjoyment of a lover or mistress; R. 12. 22. --एषिन् a. {1} desirous of pleasing or doing service. {2} friendly, affectionate. --कर a. giving or causing pleasure. --कर्मन् a. acting in a kind or friendly manner. --कलत्रः a husband who is fond of his wife, who loves her dearly. --काम a. friendly disposed, desirous of rendering service. --कार a. {1} acting kindly, doing good to. {2} favourable, suitable. --कारक, --कारिन्, a. acting or treating kindly. (--m.) a friend, benefactor; Pt. 4. 76. --कृत् m. {1} one who does good, a friend, benefactor. {2} N. of Viṣṇu. --जनः a beloved or dear person. --जानिः a husband who dearly loves his wife. --जीव a. living long, long-lived. --तोषणः a kind of coitus or mode of sexual enjoyment. [] --दर्श a. pleasant to look at. --दर्शन a. pleasing to look at, of pleasing appearance, good-looking, lovely, handsome; अहो प्रियदर्शनः कुमारः U. 5; R. 1. 47; Ś. 3. 10; एवमुत्सुकोऽपि प्रियदर्शनो देवः Ś. 6. --(नः) {1} a parrot. {2} a kind of date tree. {3} N. of a prince of the Gandharvas; R. 5. 53. --(नं) the sight of a beloved object; Pt. 1. 128. --दर्शिन् a. looking kindly upon anything. (--m.) an epithet of king Aśoka. --देवन a. fond of gambling. --धन्वः an epithet of Śiva. --पुत्रः a kind of bird. --प्रसादनं propitiation of a husband. --प्राय a. exceedingly kind or courteous; प्रियप्राया वृत्तिः U. 2. 2. --(यं) eloquence in language. --प्रायस् n. a very agreeable speech, as of a lover to his mistress. --प्रेप्सु a. wishing to secure one's desired object. --भावः feeling of love; U. 6. 31. --भाषणं kind or agreeable words. --भाषिन् a. speaking sweet words. --मंडन a. fond of ornaments; Ś. 4. 8. --मधु a. fond of liquor. --(धुः) an epithet of Balarāma. --रण a. warlike, heroic. --वक्तृ a. flattering, a flatterer. --वचन a. speaking kind or agreeable words. --(नं) kind, coaxing or endearing words; V. 2. 22. --वयस्यः a dear friend. --वर्णी the plant called प्रियंगु. --वस्तु n. a beloved object. --वाच् a. speaking kindly, affable in address. (--f.) kind or agreeable words. --वादिका a kind of musical instrument. --वादिन् a. speaking kind or pleasing words, a flatterer; सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः Rām. --(नी) a kind of bird. --श्रवस् m. an epithet of Kṛṣṇa. --संबासः the society of a beloved person. --सखः {1} a dear friend. {2} the tree Khadira. (--खी f.) a female friend, a lady's confidante. --सत्य a. {1} a lover of truth. {2} pleasant though true. --संदेशः {1} a friendly message, the message of a lover. {2} the tree called चंपक. --समागमः union with a beloved object or person. --सहचरी a beloved wife. --सुहृद् m. a dear or bosom friend. --स्वप्न a. fond of sleep; R. 12. 81.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0777-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रिय त्रि० प्रीणाति प्री--तर्पणे क । १ भर्त्तरि पत्यौ अमरः २ भार्य्यायां स्त्री । ३ प्रियके मृगभेदे पु० स्त्री जटा० ४ ऋद्धि- नामोषधौ ५ हृद्ये त्रि० मेदि० । ६ जीवकौषधौ राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4531,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रियः, पुं, (प्रीणातीति । प्री + “इगुपधज्ञाप्री- किरः कः ।” ३ । १ । १३५ । इति कः ।) भर्त्ता । इत्यमरः । २ । ६ । ३५ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३४७ । “प्रणमति पश्यति चुम्बति संश्लिष्यति पुलक- मुकुलितैरङ्गैः । प्रियसङ्गाय स्फुरितां वियोगिणी वामबाहु- लताम् ॥” जामाता । यथा, मनुः । ३ । ११९ । “राजर्त्विक्स्नातकगुरून् प्रियश्वशुरमातुलान् । अर्हयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरात् पुनः ॥” कार्त्तिकेयः । यथा, महाभारते स्कन्दनामानु- कीर्त्तने । ३ । २३१ । ५ । “अमोघस्त्वनघो रौद्रः प्रियश्चन्द्राननस्तथा ॥”) मृगविशेषः । इति जटाधरः ॥ जीवकौषधम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ ऋद्धिनामौषधम् । हृद्ये, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । “सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् नब्रूयात् सत्यमप्रियम् । प्रियञ्च नानृतं ब्रूयादेष धर्म्मः सनातनः ॥”) प्रियोऽप्रियश्च कार्य्यवशाद्भवति । यथा, -- “न हि कस्य प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्त्रये । काले कार्य्यवशात् सर्व्वे भवन्त्येवाप्रियाः प्रियाः ॥” इति श्रीकृष्णजन्मखण्डे ५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-367-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रिय" आता है (56)
दयित प्यारा । प्रियरोचक रुचिकारक । रुचनेवाला । अच्छा लगनेवाला । प्रियअभिराम आनंददायक । मनोहर । सुखद । सुंदर । प्रिय । रम्यप्रणाय्य प्रीतिपात्र । प्रियरमक प्रेमपात्र । प्रिय । कांत । प्रेमीकूबर सुंदर । रुचिकर । प्रियलालित जिसका लालन किया गया हो । दुआरा हुआ । लड़ाया हुआ । प्रिय । प्याराजोष्य कमनीय । प्रिय । प्यारावावात प्रिय । चहेताप्रियाख्य प्रिय । प्यारास्नेहपात्र वह जिसके साथ प्रेम किया जाय । प्रेमपात्र । प्यारा । प्रियपहु प्रभु । प्रिय । स्वामीआवुस हे आयुष्मन् । प्रियभाया जो अच्छा जान पड़े । प्रिय । प्याराअनकाम प्रिय । इच्छानुकूलदिलबर जिससे प्रेम किया जाय । प्यारा । प्रियबालभु † संज्ञा पुं॰ वल्लभ । प्रिय । पतिअभिरुप प्रिय । रमणीय । मनो- हर । सुंदर । सुगठितप्यारा जिसे प्यार करें । जो प्रिय हो । प्रेमपात्र । प्रीतिपात्र । प्रियभावंता पु † ^१ संज्ञा पुं॰ प्रेमपात्र । प्रिय । प्रीतममुन्ना छोटों के लिये प्रेमसूचक शब्द । प्रिय । प्यारावाल्हा पु ^१ संज्ञा पुं॰ बालम । प्रिय । स्वामीमनचाहना जिसे मन चाहे । प्रियप्रेमास्पद प्रिय । प्रेमीलावण्यवान् सौंदर्यंयुक्त । प्रिय । सुंदरइष्ट अभिलषित । चाहा हुआ । वांछित । जैसे,— (क) परिश्रम से इष्ट फल की प्राप्त…कांत इच्छितमधुर जिसका स्वाद मधु के समान हो । मीठालावण्य लवण का भाव या धर्म । नमकपनहृदयंगम मन में आया हुआ । मन में बैठा हुआअभिप्रेत इष्ट । अभिलषित चाहा हुआसुभग नारियल का पेड़ । नारिकेल वृक्षअनुमत अनुज्ञप्त । संमत । स्वीकृतदुर्लभ जो कठिनता से मिल सके । जिले पाना सहज न हो । दुष्प्राप्यअव्यलीक झुठ नहीं । सत्यउशत् सुंदर । नेत्ररंजनशीरी मीठा । मधुरभावना मन में किसी प्रकार की चिंता करना । ध्यान । विचार । ख्यालसौमनस फूलों का । प्रसून या पुष्प संबंधीअभिरक्त लगा हुआ । संबद्ध । अनुरक्तहृद्गत हृदय का । मन का । आंतरिक । भीतरी । जैसे,—हृद्गत भावमनस्कांत मनोनीत । मन के अनुकूलईठ पु वि॰ संज्ञा पुं॰खास विशेंष । मुख्य । प्रधान । आम' का उलटसनम बुत । प्रतिमा । मूर्ति (को॰)सैए † संज्ञा पुं॰ढोलन दे॰ 'ढोलना' ^२लजीज लज्जतदार । स्वादिष्ट । सुस्वाद । (खाद्य पदार्थ)हबीब दोस्त । मित्रचितचोर चित्त को चुरानेवाला । जी को लुभावनेवाला । मनोहर । मनभावना । मन को आक- …दिलदार उदार । दातामनभावन मन को अच्छा लगनेवालामनमोहन मन को मोहनेवाला । मन को लुभानेवाला । चिताकर्षक । मुग्धकारकव्हाला † संज्ञा पुं॰मधुमान् मीठामनभावता जो मन को भला लगता हो

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रियप्रिय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रिय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रिय 📚 ➤ प्रिय, प्यारा, पसन्द आया हुआ, रमणीय
संस्कृत: पतिः · पर्याय: धव, पति, भर्तृ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रिय 📚स्वामी । पति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रिय
लघु (३.३.३३) — थोड़ा, हल्का
स्वादु (३.३.१०२) — मीठा, मृदु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें