🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:53:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रियक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रियक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रियक

अर्थ: कन् एक प्रकार का हरिण

संस्कृत: कदम्बः, जीवकः, प्रियङ्गुवृक्षः, अजिनजातीयमृगः · पर्याय: नीप, कदम्ब, हलिप्रिय

व्युत्पत्ति: प्रिय +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रियक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रियक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रियक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रियकःप्रियकौप्रियकाः
द्वितीयाप्रियकम्प्रियकौप्रियकान्
तृतीयाप्रियकेणप्रियकाभ्याम्प्रियकैः
चतुर्थीप्रियकायप्रियकाभ्याम्प्रियकेभ्यः
पञ्चमीप्रियकात् / प्रियकाद्प्रियकाभ्याम्प्रियकेभ्यः
षष्ठीप्रियकस्यप्रियकयोःप्रियकाणाम्
सप्तमीप्रियकेप्रियकयोःप्रियकेषु
सम्बोधनहे प्रियकहे प्रियकौहे प्रियकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रियक
प्रियक
priyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कदम्ब के नाम (2.4.42) नीप · कदम्ब · हलिप्रिय
प्रियंगु के और नाम (2.4.56) विष्वक्सेना · गन्धफली · कारम्भा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रियक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीतसालक । पियासाल नाम का वृक्ष ।
२. कदम का पेड़ ।
३. कँगनी नामक अन्न ।
४. केसर ।
५. धारा कदंब ।
६. चितकबरा हिरन जिसके रोएँ रंग- बिरंगे, मुलायम, बडे़ और चिकने होते हैं । चित्र मृग ।
७. शहद की मक्खी ।
८. भ्रमर । भौंरा (को॰) ।
९. एक पक्षी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रियक m. a kind of deer with a very soft skin, Śiś.; Suśr.
a chameleon, L.
a kind of bird, MBh.
a bee, L.
N. of sev. plants (Nauclea Cadamba, Terminalia Tomentosa &c.), L.
a kind of tree, R.; Hariv.; Var.
N. of a being attending on Skanda, MBh.
of a man g. बिदादि
प्रियक n. N. of a flower, Śiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (710,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रियकः 1 A kind of deer; Śi. 4. 32. --2 The tree called नीप. --3 The creeper प्रियंगु. --4 A bee. --5 A kind of bird. --6 Saffron. --कं A flower of the asana tree; Śi. 8. 28.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0778-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रियक पु० प्रिय + स्वार्थे क संश्नायां कन् वा । १ पीतसा- लके (पियासाल) २ नीपे ३ चित्रमृगे ४ भ्रमरे ५ प्रियङ्गौ ६ कुङ्कुमे मेदि० ७ धाराकदम्ये ८ अस्वनवृक्षे राजनि० । ९ स्कन्दाबुचरभेदे भा० श० ४६ अ० । तस्यापत्यं विदा० अञ् । प्रैयक चित्वमृगापत्वे पुंस्त्री० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4531,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रियकः, पुं, (प्रिय + स्वार्थे संज्ञायां वा कन् ।) पीतशालकः । (यथा, रामायणे । २ । ७१ । १२-१३ । “तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मु खो ययौ । उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ शालांस्तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः । अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥”) नीपः । (यथा, हरिवंशे । ७२ । १५ । “प्रियकैः पुष्पितैः र्गौरं श्यामं वाणासनैः क्वचित् । कठोरतृणमाभाति निर्मयूररुतं वनम् ॥”) चित्रमृगः । (यथा, माघे । ४ । ३२ । “रुचिरचित्रतनूरुहशालिभि- र्विचलितैः परितः प्रियकव्रजैः ॥” [] पक्षिविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । १५८ । ५१ । “प्रियकैश्चातकैश्चैव तथान्यैर्विविधैः खगैः ॥”) अलिः । प्रियङ्गुः । कुङ्कुमम् । इति मेदिनी ॥ धाराकदम्बः । अशनवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (स्कन्दानुचरविशेषः । यथा, महाभारते । ९ । ४५ । ६२ । “प्रियकश्चैव नन्दश्च गोनन्दश्च प्रतापवान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-367-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रियक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रियकप्रियक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रियक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रियक 📚 ➤ कन् एक प्रकार का हरिण
संस्कृत: कदम्बः, जीवकः, प्रियङ्गुवृक्षः, अजिनजातीयमृगः · पर्याय: नीप, कदम्ब, हलिप्रिय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रियक 📚पीतसालक । पियासाल नाम का वृक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रियक
कदम्ब के नाम (२.४.४२) — नीप, कदम्ब, हलिप्रिय
विजयसार के नाम (२.४.४४) — पीतसार, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, जीवक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें