🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

बकतर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

बक-+तर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तर

अर्थ: पर जाना, तैरना

संस्कृत: प्लवनतरणयोः

अंग्रेज़ी: to cross, to float, to swim

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: पर जाना, तैरना (प्लवनतरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतरतात् / तरताद् / तरतुतरताम्तरन्तु
मध्यमतर / तरतात् / तरताद्तरतम्तरत
उत्तमतराणितरावतराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तरति · लिट्: ततार · लुट्: तरिता · लृट्: तरिष्यति · लोट्: तरतात् · लङ्: अतरत् · विधिलिङ्: तरेत् · आशीर्लिङ्: तीर्यात् · लुङ्: अतारीत् · लृङ्: अतरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तरण · ण्वुल्: तारकः · तृच्: तरीता · ण्यत्: तार्यः · तव्य: तरीतव्यः · अनीयर्: तरणीयः · क्त: तीर्णः · क्तवतु: तीर्णवान् · शतृ: तरन् · स्य-शतृ: तरीष्यन् · क्त्वा: तीर्त्वा · ल्यप्: प्रतीर्य · तुमुन्: तरीतुम् · णमुल्: तारम् · क्तिन्: तीर्णि · क्वसु: तितीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तॄ
तॄ
tṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तॄ cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. तरध्यै, ˚रीषनि, RV.) cl. 5. तरुते (x, 76, 2; Pot. 1. pl. तुर्याम, v f.) cl. 3. तितर्ति (BhP.; p. nom. pl. तित्रतस्, RV. ii, 31, 2; Pot. तुतुर्यात्, v f.; viii), with prepositions Ved. chiefly cl. 6. P. Ā. (तिरते Subj. तिराति, impf. अतिरत्, p. तिरत् inf. तिरम्, तिरे, RV.; aor. अतारीत्, i, vii; 1. pl. ˚रिष्म, i, vii, ˚रिम, viii, 13, 21; तरुषन्ते, v, ˚त i, ˚षेम, vii [cf. Pāṇ. iii, 1, 85, Kāś.]; Ā. and Pass. -तारि, RV.; P. अतार्षीत्, BhP.; ˚षम्, MBh.; Daś.; pf. ततार, RV. &c.; 3. pl. तितिरुर्, i f.; तेरिथ, ˚रतुर्, Pāṇ. vi, 4, 122; p. तितिर्वस् gen. ततरुषस्, RV.; fut. तरिष्यति, ˚रीष्˚, तरिता, ˚रीता [cf. प्र-तर्˚] Pāṇ. vii, 2, 38; तरुता, RV. i; Prec. तीर्यात्, तरिषीष्ट, Vop.; inf. तर्तुम्, MBh.; R.; ˚रीत्˚, iv f. ˚रित्˚, MBh. i; Hariv.; R. v; ind.p. तीर्त्वा, AV.; -तूर्य See वि-) to pass across or over, cross over (a river), sail across, RV. &c.; to float, swim, VarBṛS. lxxx, 14; Bhaṭṭ. xii; Cāṇ.; to get through, attain an end or aim, live through (a definite period), study to the end, RV. &c.; to fulfil, accomplish, perform, R. i f.; to surpass, overcome, subdue, escape, RV. &c.; to acquire, gain, viii, 100, 8; MBh. xii; R.; Ā. to contend, compete, RV. i, 132, 5; to carry through or over, save, vii, 18, 6; MBh. i, iii : Caus. तारयति (p. ˚रयत्) to carry or lead over or across, Kauś.; MBh. &c.; to cause to arrive at, AV. xviii; PraśnUp. vi, 8; to rescue, save, liberate from (abl.), Mn.; MBh. &c.: Desid. तितीर्षति (also तितरिषति, ˚रीष्˚, Pāṇ. vii, 2, 41; p. Ā. तितीर्षमाण, MBh. xiii, 2598) to wish to cross or reach by crossing, KaṭhUp.; MBh.; BhP. iv : Intens. तर्तरीति (2. du. ˚रीथस्; p. gen. तरित्रतस् [Pāṇ. vii, 4, 65]; see also वि-; तातर्ति, 92, Sch.) to reach the end by passing or running or living through, RV.;
तॄ [cf. तर, तिरस्, तीर्ण; Lat. termo, trans; Goth. thairh.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तॄ {c1c} P. (तरति, ततार, अतारीत्, तरिरी-ष्यति, तीर्ण) 1 To cross over, cross; केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये Mk. 8. 23; स तीर्त्वा कपिशां R. 4. 38; Ms. 4. 77. --2 (a) To cross over, traverse (as a way); Ku. 7. 48; Me. 19. (b) To sail across, navigate (as a river). --3 To float, swim; शिला तरिष्यत्युदके न पर्णं Bk. 12. 77. --4 (a) To get over, surmount, overcome, overpower; धीरा हि तरंत्यापदं K. 175; कृच्छ्रं महत्तीर्ण. R. 14. 6; Pt. 4. 1; Bg. 18. 58; Ms. 11. 34. (b) To subdue, destroy, become master of. --5 To go to the end of, master completely; R. 3. 30. --6 To fulfil, accomplish, perform (as a promise); दैवात्तीर्णप्रतिज्ञः Mu. 4. 12. --7 To be saved or rescued, escape from; गावो वर्षभयात्तीर्णा वयं तीर्णा महाभयात् Hariv. --8 To acquire, gain. --9 To move forward rapidly. --10 To fill completely, pervade. --11 To live through (a definite period). --12 To deliver, liberate from. --13 To strive together, compete. --Pass. (तीर्यते) To be crossed &c. --Caus. (तारयति-ते) 1 To carry or lead over. --2 To cause to arrive at. --3 To save, rescue, deliver, liberate. --Desid. (तितीर्षति. तितरिषति, तितरीषति) To wish to cross &c.; दोर्भ्यां तितीर्षति तरंगवतीभुजंगं K. P. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तॄ तरणे प्लवने अभिभवे च भ्वा० प० सक० सेट् । तरति अ- तारीत् । ततार । “तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते” तरति शोकमात्मविद्” श्रुतिः शत० ब्रा० १४ । ७ । १ । २२ “ततार ताराधिपखण्डधारी” कुमा० “क्रमेण तस्मिन्नथ तीर्णदृक्पथे” नैष० । तेरतुः । तरीरिता तरि(री)ष्यति । तीर्य्यात् । तरीतुं तरितुं तीर्त्त्वा तीर्य्यते । तारयति तितीर्षति । “तितीर्षुर्दुस्तरं मोहात्” रघुः । “ताञ्च तर्तुं प्रयच्छामीमित्यत्रार्षः इडभावः । अति + अतिक्रम्य गमने । “खर्गानतितरन्ति ते” हितो० । “न यस्य कश्चातितितर्त्ति मायाम्” भाग०८ । ५ । ३० । यङ्- लुङोरूपम् । वि + अति + विशेषेण अतिक्रमे । “यदा ते मोहकलिलं बुद्धि- र्व्यतितरिष्यति” गीता । अभि + उल्लङ्घने । “कथं नाभ्यतरामस्तां पाण्डवानामनीकिनीम्” भा० द्रो० २८० । अव + अवनमने । “अथोरुदेशादवतार्य्य पादम्” कुमा० । अवतारः । “अवतरतः सिद्धिपरं शब्दस्य मनोरथस्य वा” मालविकाग्नि० । उद् + उत्थाने अक० । “सपल्वलोत्तीर्णवराहयूथम्” रघुः । उल्लङ्घने सक० । “उदतारीदुदन्वन्तम्” “उदतारिषु- रम्भोधिम्” भट्टिः । निस् + निःशेषेण तरणे । “कथञ्च निस्तरेयास्मात्” भा० व० १५५६६ श्लो० । वि + दाने । “तडिल्लेखालक्ष्मीर्वितरति पताकावलिरियम्” “ज्योत्स्ना शङ्कामिह वितरति” १ किरा० । सम् + सम्यक् तरणे (साँतार देओया) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3347,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तॄ, तर । अभिभवे । प्लुत्याम् । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-प्लतौ अकं-सेट् ।) तरः । प्लवनपूर्व्वकदेशान्तरगमनम् । प्लुतिर्म्मज्जना- भावः । तरति नदीं भेलया पान्थः । तरति सकलदुःखं वामनं भावयद्यः । तरति शुष्क- काष्ठं जले मज्जति नेत्यर्थः ॥ इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-646-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
बक-तरसमास: बक + तॄ तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: तॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

बकतर 📚बक 📚तॄ ➤ बक (पृषो.साधुः" बगुला) + तॄ (पर जाना, तैरना)
संस्कृत: प्लवनतरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
बक 📚बगला🟠🔵🟣🟤
तॄ 📚cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
बक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • बकतर = बक + तर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें