🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भवंगा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भवम्+गाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भवम्

अर्थ: उदय होता हुआ या उत्पन्न, जन्म लेता हुआ

संस्कृत: शिवः, जननम् · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

व्युत्पत्ति: भवत्यस्मात्, भू+अपादाने अप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. भव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. भव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. भू धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. भू धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभवःभवौभवाः
द्वितीयाभवम्भवौभवान्
तृतीयाभवेनभवाभ्याम्भवैः
चतुर्थीभवायभवाभ्याम्भवेभ्यः
पञ्चमीभवात् / भवाद्भवाभ्याम्भवेभ्यः
षष्ठीभवस्यभवयोःभवानाम्
सप्तमीभवेभवयोःभवेषु
सम्बोधनहे भवहे भवौहे भवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

गाः

अर्थ: जाना

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. इ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. गा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. गा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  6. गा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. गा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + अच्
  8. गा (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: गै + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — इ (अदादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअगात् / अगाद्अगाताम्अगुः
मध्यमअगाःअगातम्अगात
उत्तमअगाम्अगावअगाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: एति · लिट्: इयाय · लुट्: एता · लृट्: एष्यति · लोट्: इतात् · लङ्: ऐत् · विधिलिङ्: इयात् · आशीर्लिङ्: ईयात् · लुङ्: अगात् · लृङ्: ऐष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: इतः · क्तवतु: इतवान् · शतृ: यन् · स्य-शतृ: एष्यन् · क्त्वा: इत्वा · ल्यप्: प्रेत्य · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: इति · क्वसु: ईयिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भव
भव
bhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] उत्पत्ति । जन्म ।
२. शिव । उ॰— भव अंग भूति मसान की सुमिरत सुहावनि पावनी ।—मानस, १ । १० ।
३. मेघ । बादल ।
४. कुशल ।
५. संसार । जगत् ।
६. सत्ता ।
७. प्राप्ति ।
८. कारण । हेतु ।
९. कामदेव ।
१०. संसार का दुःख । जन्म मरण का दुःख । उ॰— कमला कमल नयन मकराकृत कुंडंल देखत ही भव भागै ।—सूर (शब्द॰) ।
११. सत्ता ।
१२. अग्नि ।
१३. मांस । (डिं॰) ।
भव २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ भय] डर । उ॰— (क) राजा प्रजा भए गति भागी । भव सभवित भूरि भव भागी ।— रघुराज (शब्द॰) । (ख) भव भजन रंजन सुर जूथा । त्रातु सदा नो कृपा बरूथा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
भव ३ वि॰
१. शुभ । कल्याणकारक ।
२. उत्पन्न । जन्मा हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भव m. (√ भू) coming into existence, birth, production, origin (= भाव, Vop.; ifc., with f(आ). = arising or produced from, being in, relating to), Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
becoming, turning into (comp.), Kāṭh.
being, state of being, existence, life (= सत्-ता, L.), ŚārṅgP. (cf. भवान्तर)
worldly existence, the world (= संसार, L.), Kāv.; Pur.
(with Buddhists) continuity of becoming (a link in the twelvefold chain of causation), Dharmas. 42 (MWB. 102)
well-being, prosperity, welfare, excellence (= श्रेयस्, L.), MBh.; Kāv. &c.
obtaining, acquisition (= आप्ति, प्राप्ति), L.
a god, deity, W.
N. of Agni, ŚBr.
of a deity attending on Rudra and frequently connected with Śarva (later N. of Śiva or a form of Śiva; or N. of a Rudra, and as such of the number 11 or of the 11th lunar mansion, Gol.; Var., Sch.; du. भवौ = Bhava i.e. Śiva and his wife Bhavānī, BhP.; cf. Vām. v, 2, 1), AV. &c. &c.
of the 1st and 4th Kalpa, Cat.
of a Sādhya, VP.
of a king, MBh.
of a son of Pratihartṛ, VP.
of Viloman, ib.
of a rich man, Buddh.
of an author, Cat.
भव n. the fruit of Dillenia Speciosa, L.
= भव्य, भविष्य, भावन, L.
भव &c. See p. 748 &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (748,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भव a. [भवत्यस्मात्, भू-अपादाने अप्] (At the end of comp.) Arising or produced from, originating in. --वः 1 Being, state of being, existence, (सत्ता). --2 Birth, production; भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशां R. 3. 14, Ś. 7. 27. --3 Source, origin. --4 Woldly existence; mundane or worldly life, life; as in वार्णव, वसागर &c; Ku. 2. 51. --5 The world. --6 Well-being, health, prosperity. --7 Excellence, superiority. --8 N. of Śiva; दक्षस्य कन्या भवपूर्वपत्नी Ku. 1. 21; 3. 72. --9 A god, deity. --10 Acquisition (प्राप्ति). --वौ (dual) Śiva and Bhavānī. --Comp. --अतिग a. overcoming worldly existence. --अंतकृत् m. {1} N. of Buddha. {2} an epithet of Brahman. --अंतरं another existence (previous or future); Pt. 1. 121. --अब्धिः, --अर्णवः, --समुद्रः, --सागरः, --सिंधुः the ocean of worldly life. --अभवौ (m. dual.) {1} existence. {2} prosperity and adversity. --अभीष्टं bdellium. --अयना --नी the Ganges. [] --अरण्यं ‘a forest of worldly life,’ a dreary world. --आत्मजः an epithet of Gaṇeśa or Kārtikeya. --आर्त a. sick of the world, disgusted with worldly cares and troubles. --ईशः N. of Śiva. --उच्छेदः destruction of worldly existence; R. 14. 74. --क्षितिः f. the place of birth. --घस्मरः a forest-conflagration. --छिद् a. cutting the (bonds of) worldly life, preventing recurrence of birth; भवच्छिदस्त्र्यंबकपदपांशवः K. 1. --छेदः prevention of recurring birth; Śi. 1. 35. --दारु n. the devadāru tree. --नाशिनी N. of the river Sarayū. --प्रतिसंधिः coming into being. --बंघेशः N. of Śiva. --भाज् a. living in the world of mortals. --भूतं the source of all beings, i. e. the Supreme being. --भूतिः N. of a celebrated poet (see App. II.); भवभूतेः संबंधाद्भूधरभूरेव भारती भाति । एतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा रोदिति ग्रावा ॥ Āryā S. 36. --मोचनः N. of Kṛṣṇa. --रुद् m. a drum beaten at funeral ceremonies. --वीतः f. {1} liberation from worldly existence; Ki. 6. 41. {2} end of the world.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0810-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भव पु० भवत्यस्यात् भू--अपादाने अप् । १ महादेवे तस्य तन्नामनिरुक्तिः शत० ब्रा० ६ । १ । ३ । १५ । “तमब्रवीद्भवी- ऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाकारोत्पार्जन्यन्तद्रूपमभवत् पर्जन्यो वै भवः पर्जन्याद्धीदं सर्वं भवति सोऽब्रवीज्ज्या- यान् वाऽतोऽस्मि धेह्येव मे नामेति” जलस्य पर्जन्यहेतु- कत्वात् तस्य जलमूर्त्तित्वम् । अतएवास्याष्टमूर्त्तिमध्ये जलरूपेण भवनाम्ना तस्यार्चा । भावे अप् । २ जन्मनि ३ उत्पत्तौ ४ प्राप्तौ ५ संसारे मेदि० । कर्त्तरि अच् (चालता) ६ फले न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4645,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भवं, क्ली, (भवति भूयते वा । भू + अच् अप् वा ।) भव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ चाल्ता । इति भाषा ॥
भवः, पुं, (भूयते इति । भू + भावे अप् ।) जन्म । (यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । १६४ । “भवो जातिसहस्रेषु प्रियाप्रियविपर्य्ययः ॥” भवत्यस्मादिति । भू + अपादाने अप् । शिवः । इत्यमरः ॥ यथा, शतपथब्राह्मणे । ६ । १ । ३ । १५ । “तमब्रवीद् भवोऽसीति तद्यदस्य तन्नामा- करोत्पर्जत्र्यस्तद्रूपमभवत् पर्जन्यो वै भवः ॥”) स च जलमूर्त्तिः । यथा, -- “भवाय जलमूर्त्तये नमः ।” इति पार्थिवशिवलिङ्गपूजाप्रयोगः ॥ (भवति प्रभवत्यनेनेति । भू + अप् ।) क्षेमः । (यथा, महाभारते । १ । २२१ । २८ । “को हि नाम भवेनार्थी साहसेन समाचरेत् ॥” भवति उत्पद्यतेऽस्मिन्निति । भू + आधारे अप् ।) संसारः । (यथा, मार्कण्डेये । १९ । ७ । “अनघस्त्वं तथैवेयं देवी सर्व्वभवारणिः ॥”) सत्ता । प्राप्तिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-487-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भव" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भवम्भव (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भव (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | भव (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
गाःइ धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: गो (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | गो (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भवम् 📚 ➤ उदय होता हुआ या उत्पन्न, जन्म लेता हुआ
संस्कृत: शिवः, जननम् · पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

गाः 📚 ➤ जाना
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भव 📚उत्पत्ति । जन्म🟠🔵🟣🟢🟤
गा 📚पु † क्रि॰ अ॰ गया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भव
शिव के और नाम (१.१.४१) — व्योमकेश, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
भवंगाभवम् + गाःअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें