🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:16:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भागधेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भागधेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भागधेय

अर्थ: भाग (खण्ड, अंश) + धेय (कार्य में परिणेय, प्रयोज्य)

संस्कृत: प्राक्तनशुभाशुभकर्मः · पर्याय: दैव, दिष्ट, भाग्य, नियति, विधि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भागधेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भागधेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भागधेय (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभागधेयम्भागधेयेभागधेयानि
द्वितीयाभागधेयम्भागधेयेभागधेयानि
तृतीयाभागधेयेनभागधेयाभ्याम्भागधेयैः
चतुर्थीभागधेयायभागधेयाभ्याम्भागधेयेभ्यः
पञ्चमीभागधेयात् / भागधेयाद्भागधेयाभ्याम्भागधेयेभ्यः
षष्ठीभागधेयस्यभागधेययोःभागधेयानाम्
सप्तमीभागधेयेभागधेययोःभागधेयेषु
सम्बोधनहे भागधेयहे भागधेयेहे भागधेयानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भागधेय
भागधेय
bhāgadheya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भाग्य के नाम (1.4.29) दैव · दिष्ट · भाग्य · नियति · विधि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भागधेय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भाग्य । तकदीर । किस्मत ।
२. सौभाग्य । अच्छी किस्मत (को॰) ।
३. खुशकिस्मती । प्रसन्नता । प्रफुल्लता (को॰) ।
४. संपत्ति ।
६. वह कर जो राजा को दिया जाता है ।
७. दायाद । सपिंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भाग—धेय n. a share, portion, property, lot, fate, destiny, RV. &c. &c. happiness, prosperity, Bhartṛ.
भाग—धेय mfn. the share of a king, tax, impost, Śak. ii, 12/13
भाग—धेय m. one to whom a share is due, heir, co-heir, L.
भाग—धेय mf(ई)n. due as a share or part, VS. (cf. Pāṇ. iv, 1, 30).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (751,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागधेय न० भाग + स्वार्थे धेय अभिधानात् नपुं सकत्वम् । १ भाग्ये । भागेन धीयतेऽसौ धा--कर्मणि यत् । २ राजदेये करे पु० अमरः । भागो धीयतेऽस्मै धा--सम्प्रदाने यत् । ३ दायादे सपिण्डे अजयपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4649,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भागधेयं, क्ली, (भाग एव । भाग + “भागरूप- नामभ्यो धेयः ।” इति धेयप्रत्ययः । अभिधाना- न्नपुसकत्वम् ।) भाग्यम् । इत्यमरः । १ । ४ । २८ ॥
भागधेयः, पुं, (भागेन धीयते इति । धा + कर्म्मणि यत् ।) राजकरः । इत्यमरः । २ । ८ । २७ ॥ दायादः । इत्यजयपालः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "भागधेय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भागधेयभागधेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भागधेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भागधेय 📚 ➤ भाग (खण्ड, अंश) + धेय (कार्य में परिणेय, प्रयोज्य)
संस्कृत: प्राक्तनशुभाशुभकर्मः · पर्याय: दैव, दिष्ट, भाग्य, नियति, विधि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भागधेय 📚भाग्य । तकदीर । किस्मत🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भागधेय
कर (२.८.२७) — कर, बलि
भाग्य के नाम (१.४.२९) — दैव, दिष्ट, भाग्य, नियति, विधि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • भागधेय = भाग + धेय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.४ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें