🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:08:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भीरु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भीरु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भीरु

अर्थ: डरपोक, कायर, भयपुक्त

संस्कृत: भयशाली · पर्याय: शतमूली, बहुसुता, इन्दीवरी, वरी, ऋष्यप्रोक्ता

व्युत्पत्ति: भी+ क्रु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भीरु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भीरु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. भीरु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भीरु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभीरुभीरुणीभीरूणि
द्वितीयाभीरुभीरुणीभीरूणि
तृतीयाभीरुणाभीरुभ्याम्भीरुभिः
चतुर्थीभीरुणे / भीरवेभीरुभ्याम्भीरुभ्यः
पञ्चमीभीरुणः / भीरोःभीरुभ्याम्भीरुभ्यः
षष्ठीभीरुणः / भीरोःभीरुणोः / भीर्वोःभीरूणाम्
सप्तमीभीरुणि / भीरौभीरुणोः / भीर्वोःभीरुषु
सम्बोधनहे भीरु / हे भीरोहे भीरुणीहे भीरूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भीरु
भीरु
bhīru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम (2.6.3) अंगना · कामिनी · वामलोचना · प्रमदा · मानिनी · कान्ता · ललना · नितम्बिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भीरु १ वि॰ [सं॰] डरपोक । कायर । बुजदिल । कादर ।
भीरु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शतावरी । कंटकारी । भटकटैया ।
३. बकरी ।
४. छाया ।
५. भीत या डरपोक स्त्री ।
६. रजत । चाँदी (को॰) ।
भीरु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रुंगाल । सियार । गीदड़ ।
२. व्याघ्र । वाघ ।
३. ऊख की एक जाति । ४ खजूर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीरु mf(ऊ or उ)n. fearful, timid, cowardly, afraid of (abl. or comp.), RV. &c. &c.
(with परत्र) dreading the beyond or the hereafter, Yājñ., Sch. (ifc. expressive of blame, Gaṇar. on Pāṇ. ii, 1, 53)
भीरु m. a jackal, L. (cf. फेरु)
a tiger, L.
various kinds of fish, L.
a centipede, L.
a kind of sugarcane, L.
Asparagus Racemosus, L.
भीरु f. a timid woman (esp. voc. ‘भीरु’, ‘O timid one!’), Kāv.
a shadow, L.
a she-goat, L.
Solanum Jacquini, L.
भीरु n. a species of plant, L.
silver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (758,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीरु a. (रु or रू f.) [भी-क्रु; cf. P. III. 2. 174] 1 Timid, cowardly, fearful; क्षांत्या भीरुः H. 2. 26. --2 Afraid of; (mostly in comp.); पाप˚, अधर्म˚, प्रतिज्ञाभंग˚ &c. --रुः 1 A jackal. --2 A tiger. --3 A kind of sugarcane. --रु n. Silver. --f. 1 A timid [] woman. --2 A goat. --3 A shadow. --4 A centipede. --Comp. --चेतस् m. a deer. --रंध्रः an oven, a furnace. --सत्त्व a. timid, fearful. --हृदयः a deer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0818-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीरु त्रि० भी--क्रु । १ मयशीले अमरः । २ शतावर्य्यां स्त्री ध- रणिः । ३ कण्टकार्य्यां ४ शतपादिकायां शब्दर० । ५ छायायां ६ योषिति ७ अजायां स्त्री मेदि० । ८ शृगाले पु० शब्दमा० । ९ व्याघ्रे राजनि० १० इक्षुभेदे रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4673,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीरुः, त्रि, (बिभेतीति । भी भये + “भियः क्रुक्लुकनौ ।” ३ । २ । १७४ । इति क्रुः ।) भय- शीलः । (यथा, मनौ । ७ । ६२ । “तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् । शुचीनाकरकर्म्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने ॥”) तत्पर्य्यायः । त्रस्नुः २ भीरुकः ३ भीलुकः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । २६ ॥ भीलुः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
भीरुः, स्त्री, (बिभेतीति । भी + “भियः क्रुक्लुकनौ ।” ३ । २ । १७४ । इति क्रुः ।) भयशीला स्त्री । भयप्रकृतिका । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, विष्णु- पुराणे । १ । १५ । ३३ । “सत्यं भीरु ! वदस्येतत् परिहासोऽथवा शुभे ! । दिनमेकमहं मन्ये त्वया सार्द्धमिहासितम् ॥”) शतावरी । इति धरणिः, अमरश्च ॥ (यथा, -- “बहुपुत्त्री वरा भीरुः शतमूली शतावरी । महापुरुषदन्ता च पीवरीन्दीवरी वरी ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) कण्टकारी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शतपादिका । इति शब्दरत्नावली ॥ अजा । छाया । स्त्री । इति राजनिर्घण्टः ॥
भीरुः, पुं, (बिभेतीति । भी + क्रुः ।) शृगालः । इति शब्दमाला ॥ व्याघ्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ इक्षुभेदः । इति रत्नमाला ॥ अस्य गुणाः । श्लेष्मकारित्वम् । स्वादुत्वम् । अविदाहित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-515-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भीरु" आता है (17)
पलंकट डरपोक । भीरु । भयशीलत्रसुर भीरु । डरपोकदरक डरनेवाला । डरपोक । भीरुअपगल्भ भीत । भीरु । घबड़ाया हुआ (को॰)कायर डरपोक । भीरु । असाहसी । कमहिम्मतडरपोक बहुत डरनेवाला । भीरु । कायरबुजदिल बि॰ कायर । डरपोक । भीरुपस्तहिम्मत हिम्मत हारा हुआ । भीरु । डरपोक । कायरभेल एक प्राचीन ऋषि का नामह्रीकु लजीला । लज्जाशील । शर्मीलाअपौरुष सत्वहिन । पुरुषत्वहिनत्रिकूर्चक सुश्रुत के अनुसार फोडे़ आदि चीरने का एक शस्त्र जिसका व्यवहार बालक, वृद…सुविक्लव अतिशय विह्वल । बहुत बेचैनगादर † वि॰डराकू † वि॰नामर्द जिसमें पुरुष की शक्ति विशेष न हो । नपुंसक । क्लीवश्रृगाल गीदड़ नामक जंगली जंतु । सियार । जंबुक । विशेष दे॰ 'गीदड़'

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भीरुभीरु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भीरु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | भीरु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भीरु 📚 ➤ डरपोक, कायर, भयपुक्त
संस्कृत: भयशाली · पर्याय: शतमूली, बहुसुता, इन्दीवरी, वरी, ऋष्यप्रोक्ता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भीरु 📚डरपोक । कायर । बुजदिल । कादर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भीरु
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम (२.६.३) — अंगना, कामिनी, वामलोचना, प्रमदा, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी
डरपोक (३.१.२६) — त्रस्त, भीरुक, भीलुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें