🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:00:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भीरु
bhīru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम (2.6.3) अंगना · कामिनी · वामलोचना · प्रमदा · मानिनी · कान्ता · ललना · नितम्बिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भीरु १ वि॰ [सं॰] डरपोक । कायर । बुजदिल । कादर ।
भीरु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शतावरी । कंटकारी । भटकटैया ।
३. बकरी ।
४. छाया ।
५. भीत या डरपोक स्त्री ।
६. रजत । चाँदी (को॰) ।
भीरु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्रुंगाल । सियार । गीदड़ ।
२. व्याघ्र । वाघ ।
३. ऊख की एक जाति । ४ खजूर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीरु mf(ऊ or उ)n. fearful, timid, cowardly, afraid of (abl. or comp.), RV. &c. &c.
(with परत्र) dreading the beyond or the hereafter, Yājñ., Sch. (ifc. expressive of blame, Gaṇar. on Pāṇ. ii, 1, 53)
भीरु m. a jackal, L. (cf. फेरु)
a tiger, L.
various kinds of fish, L.
a centipede, L.
a kind of sugarcane, L.
Asparagus Racemosus, L.
भीरु f. a timid woman (esp. voc. ‘भीरु’, ‘O timid one!’), Kāv.
a shadow, L.
a she-goat, L.
Solanum Jacquini, L.
भीरु n. a species of plant, L.
silver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (758,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भीरु a. (रु or रू f.) [भी-क्रु; cf. P. III. 2. 174] 1 Timid, cowardly, fearful; क्षांत्या भीरुः H. 2. 26. --2 Afraid of; (mostly in comp.); पाप˚, अधर्म˚, प्रतिज्ञाभंग˚ &c. --रुः 1 A jackal. --2 A tiger. --3 A kind of sugarcane. --रु n. Silver. --f. 1 A timid [] woman. --2 A goat. --3 A shadow. --4 A centipede. --Comp. --चेतस् m. a deer. --रंध्रः an oven, a furnace. --सत्त्व a. timid, fearful. --हृदयः a deer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0818-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीरु त्रि० भी--क्रु । १ मयशीले अमरः । २ शतावर्य्यां स्त्री ध- रणिः । ३ कण्टकार्य्यां ४ शतपादिकायां शब्दर० । ५ छायायां ६ योषिति ७ अजायां स्त्री मेदि० । ८ शृगाले पु० शब्दमा० । ९ व्याघ्रे राजनि० १० इक्षुभेदे रत्नमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4673,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भीरुः, त्रि, (बिभेतीति । भी भये + “भियः क्रुक्लुकनौ ।” ३ । २ । १७४ । इति क्रुः ।) भय- शीलः । (यथा, मनौ । ७ । ६२ । “तेषामर्थे नियुञ्जीत शूरान् दक्षान् कुलोद्गतान् । शुचीनाकरकर्म्मान्ते भीरूनन्तर्निवेशने ॥”) तत्पर्य्यायः । त्रस्नुः २ भीरुकः ३ भीलुकः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । २६ ॥ भीलुः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
भीरुः, स्त्री, (बिभेतीति । भी + “भियः क्रुक्लुकनौ ।” ३ । २ । १७४ । इति क्रुः ।) भयशीला स्त्री । भयप्रकृतिका । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, विष्णु- पुराणे । १ । १५ । ३३ । “सत्यं भीरु ! वदस्येतत् परिहासोऽथवा शुभे ! । दिनमेकमहं मन्ये त्वया सार्द्धमिहासितम् ॥”) शतावरी । इति धरणिः, अमरश्च ॥ (यथा, -- “बहुपुत्त्री वरा भीरुः शतमूली शतावरी । महापुरुषदन्ता च पीवरीन्दीवरी वरी ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) कण्टकारी । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शतपादिका । इति शब्दरत्नावली ॥ अजा । छाया । स्त्री । इति राजनिर्घण्टः ॥
भीरुः, पुं, (बिभेतीति । भी + क्रुः ।) शृगालः । इति शब्दमाला ॥ व्याघ्रः । इति राजनिर्घण्टः ॥ इक्षुभेदः । इति रत्नमाला ॥ अस्य गुणाः । श्लेष्मकारित्वम् । स्वादुत्वम् । अविदाहित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-515-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भीरु" आता है (17)
पलंकट डरपोक । भीरु । भयशीलत्रसुर भीरु । डरपोकदरक डरनेवाला । डरपोक । भीरुअपगल्भ भीत । भीरु । घबड़ाया हुआ (को॰)कायर डरपोक । भीरु । असाहसी । कमहिम्मतडरपोक बहुत डरनेवाला । भीरु । कायरबुजदिल बि॰ कायर । डरपोक । भीरुपस्तहिम्मत हिम्मत हारा हुआ । भीरु । डरपोक । कायरभेल एक प्राचीन ऋषि का नामह्रीकु लजीला । लज्जाशील । शर्मीलाअपौरुष सत्वहिन । पुरुषत्वहिनत्रिकूर्चक सुश्रुत के अनुसार फोडे़ आदि चीरने का एक शस्त्र जिसका व्यवहार बालक, वृद…सुविक्लव अतिशय विह्वल । बहुत बेचैनगादर † वि॰डराकू † वि॰नामर्द जिसमें पुरुष की शक्ति विशेष न हो । नपुंसक । क्लीवश्रृगाल गीदड़ नामक जंगली जंतु । सियार । जंबुक । विशेष दे॰ 'गीदड़'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें