🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:41:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भेपना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भे+पना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भे

अर्थ: प्रकाश, आभा, कान्ति, सौन्दर्य

संस्कृत: प्रभा · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भास्

व्युत्पत्ति: भा+अङ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. भा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. भा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  5. भ (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  6. भ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  7. भ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. भ (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाभेभाः
द्वितीयाभाम्भेभाः
तृतीयाभयाभाभ्याम्भाभिः
चतुर्थीभायैभाभ्याम्भाभ्यः
पञ्चमीभायाःभाभ्याम्भाभ्यः
षष्ठीभायाःभयोःभानाम्
सप्तमीभायाम्भयोःभासु
सम्बोधनहे भेहे भेहे भाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

पना

अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

अंग्रेज़ी: to deal, to transact, to do business, to barter, to praise

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  2. पना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  3. पना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  4. पन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  5. पना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच्
  6. पन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापनापनेपनाः
द्वितीयापनाम्पनेपनाः
तृतीयापनयापनाभ्याम्पनाभिः
चतुर्थीपनायैपनाभ्याम्पनाभ्यः
पञ्चमीपनायाःपनाभ्याम्पनाभ्यः
षष्ठीपनायाःपनयोःपनानाम्
सप्तमीपनायाम्पनयोःपनासु
सम्बोधनहे पनेहे पनेहे पनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पन् (भ्वादिगण) · अर्थ: उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (व्यवहारे स्तुतौ च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपनायतिपनायतःपनायन्ति
मध्यमपनायसिपनायथःपनायथ
उत्तमपनायामिपनायावःपनायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पनायति · लिट्: पनायाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): पेने · लुट्: पनायिता · लुट् (आत्मने.): पनिता · लृट्: पनायिष्यति · लृट् (आत्मने.): पनिष्यते · लोट्: पनायतात् · लङ्: अपनायत् · विधिलिङ्: पनायेत् · आशीर्लिङ्: पनाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पनिषीष्ट · लुङ्: अपनायीत् · लुङ् (आत्मने.): अपनिष्ट · लृङ्: अपनायिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पनन · ण्वुल्: पानकः · तृच्: पनिता · यत्: पनाय्यः · ण्यत्: पान्यः · तव्य: पनितव्यः · अनीयर्: पननीयः · क्त: पनितः · क्तवतु: पनितवान् · शतृ: पनायन् · स्य-शतृ: पनायिष्यन् · क्त्वा: पनित्वा · ल्यप्: प्रपन्य · तुमुन्: पनितुम् · णमुल्: पानम् · घञ्: पानः · क्तिन्: पान्ति · क्वसु: पेनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भा
भा
bhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दीप्ति । चमक । प्रकाश । उ॰— मनि कुंडल अति भा खुलनि डुलनि डुलनि सु ललित कपोल ।— घनानंद, पृ॰ २६९ ।
२. शोभा । छटा । छवि ।
३. किरण । रश्मि ।
४. बिजली । विद्युत् ।
भा † २ अव्य॰ चाहे । यदि इच्छा हो । वा । उ॰ —जो भावै सो कर लला इन्हें बाँध भा छोर । हैं तुव सुबरन रूप के ये दृग मेरे चोर ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भा f. (आ) light or a beam of l˚, lustre, splendour, MBh.; Hariv.; Var. &c. (cf. 2. भा)
the shadow of a gnomon, Sūryas.
appearance, resemblance, likeness (ifc.; cf. अग्नि-भ, गुड-भा, तन्तु-भ)
1. भा cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 43) भाति (pr. p. भात् f. भान्ती or भाती, Vop.; Pot. भायात्, TBr.; pl. बभौ, Mn.; MBh. &c.; aor. अभासीत् Gr. Bhaṭṭ.; fut. भास्यति, Br. &c.), to shine, be bright or luminous, RV. &c. &c.; to shine forth, appear, show one's self, ib.; to be splendid or beautiful or eminent, MBh.; Kāv. &c. (with न, to cut a poor figure, Kathās.); to appear as, seem, look like, pass for (nom. with or without इव adv. in वत्), MBh.; Kāv. &c.; to be, exist, W.; to show, exhibit, manifest, Bhaṭṭ. (v.l.) : Pass. भायते, impers. radiance is put forth by (instr.), Bhaṭṭ. : Caus. भापयते; aor. अबीभपत् Gr.: Desid. बिभासति, ib. : Intens. बाभायते, बाभेति, बाभाति, ib.
भा [cf. √ भन्, भाष्, भास्; Gk. ϕημί, ϕάσκω; Lat. fāri &c.; Germ. Bann; Eng. ban.]
2. भा f. (nom. prob. भास्) light, brightness, splendour &c. (cf. f. of 4. भ), VS.; ŚBr.
भा m. the sun, L. (cf. 2. भास्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भा {c2c} P. (भाति, भात; caus. भापयति-ते; desid. बिभासति) 1 To shine, be bright or splendid, be luminous; पंकैर्विना सरो भाति सदः खलजनौर्वना । कदुवर्णैर्विना काव्यं मानसं विषयैर्विना Bv. 1. 116; समतीत्य भाति जगती जगती Ki. 5. 20; R. 3. 18. --2 To seem, appear; बुभुक्षिनं न प्रति भाति किंचित् Mbh. --3 To be, exist. --4 To show oneself.
भा [भा अङ् टाप्] 1 Light, splendour, lustre, beauty; तावद्भा भारवेर्भाति यावन्माघस्य नोदयः Udb. --2 A shadow, reflection. --3 Likeness, resemblance. --4 The shadow of a gnomon. --Comp. --कोशः --षः the sun. --गणः the whole group of constellations. --निकरः a mass of light, collection of rays. --नेमिः the sun. --मंडलं a halo of light. --रूपः the soul. --(पं) Brahman. --वनं a mass of rays or light.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भा दीप्तौ अदा० पर० अक० अनिट् । भाति अभासीत् बभौ । प्रति + बुद्धिप्राखर्य्ये । वि + अति + मिथोभासने--आ० । दीप्तिश्च तैजसपदार्थावयवभेदः प्रकाशश्च । स च ज्ञाने विषयतया प्रकाशः षित् । भावे अङ् । भा
भा स्त्री भा--अङ् टाप् । दीप्तौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4648,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भा, ल ष दीप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदा०- पर०-अक०-अनिट् ।) ल, भाति । ष, भा । इति दुर्गादासः ॥
भा, स्त्री, (भा दीप्तौ + “षीद्भिदादिभ्योऽङ् ।” ३ । ३ । १०४ । इत्यङ् । टाप् ।) प्रभा । दीप्तिः । इत्यमरः । १ । ४ । ३४ ॥ (यथा, वाजसनेय- संहितायाम् । ३० । १२ । “भायै दार्व्वाहारमिति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-489-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भेभा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | भा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
पनापना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: पना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच् | पना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: पन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भे 📚 ➤ प्रकाश, आभा, कान्ति, सौन्दर्य
संस्कृत: प्रभा · पर्याय: प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भास्

पना 📚 ➤ उद्योग करना, व्यवहार करना, प्रशंसा करना, स्तुति करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: व्यवहारे स्तुतौ च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भा 📚दीप्ति । चमक । प्रकाश🟠🔵🟣🟢🟤
पना 📚आम, इमली आदि के रस से बनाया जानेवाला एक प्रकार का शरबत । पानक । प्रपान…🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भा
प्रभा (चमक) के नाम (१.३.३८) — प्रभा, रुच्, रुचि, त्विष्, भास्, छवि, द्युति, दीप्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पना: पन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें