🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:16:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भैक्ष

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भैक्ष

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भैक्ष

अर्थ: भिक्षैव तत्समूहो वा-अण् भिक्षा पर जीवन निर्वाह करने वाला

संस्कृत: भिक्षाद्रव्यम्

व्युत्पत्ति: भिक्षैव तत्समूहो वा-अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भैक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. भैक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भैक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभैक्षम्भैक्षेभैक्षाणि
द्वितीयाभैक्षम्भैक्षेभैक्षाणि
तृतीयाभैक्षेणभैक्षाभ्याम्भैक्षैः
चतुर्थीभैक्षायभैक्षाभ्याम्भैक्षेभ्यः
पञ्चमीभैक्षात् / भैक्षाद्भैक्षाभ्याम्भैक्षेभ्यः
षष्ठीभैक्षस्यभैक्षयोःभैक्षाणाम्
सप्तमीभैक्षेभैक्षयोःभैक्षेषु
सम्बोधनहे भैक्षहे भैक्षेहे भैक्षाणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भैक्ष
भैक्ष
bhaikṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भिक्षा का समूह (2.7.50)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भैक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भिक्षा माँगने की क्रिया ।
२. भिक्षा माँगने का भाव ।
३. वह जो कुछ भिक्षा में मिले । भीख ।
भैक्ष २ वि॰ [बि॰ स्त्री॰ भैत्दा] भिक्षा पर गुजर करनेवाला । भिक्षाजीवी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भैक्ष mf(ई)n. (fr. भिक्षा) living on alms, subsisting by charity, MBh.
भैक्ष n. asking alms, begging, mendicancy (˚क्षाय with √ गम्, to beg for alms, ˚क्षम् [ifc.] with √ चर्, to go about begging for; ˚क्षम् with आ-√ हृ, or सम्-आ-√ हृ, to collect alms or food; ˚क्षेण with Caus. of √ वृत्, to subsist on alms), Mn.; MBh. &c.
anything obtained by begging, begged food, charity, alms, GṛS.; Mn.; MBh. &c.
a multitude of alms, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (766,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भैक्ष a. (क्षी f.) [मिक्षैव तत्समूहो वा अण्] Living on alms. --क्षं 1 Begging, mendicancy; Ms. 6. 55; Y. 3. 42. --2 Anything got by begging, alms, charity; भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं Ms. 2. 188; 4. 5. --Comp. --अन्नं alms, food obtained by begging. --आशिन् a. eating food obtained by begging. (--m.) a beggar, mendicant. --आहारः a beggar. --कालः the time for begging. --चरणं, --चर्यं, --चर्या going about begging, begging, collecting alms. --जीविका, --वृत्तिः f. mendicancy. --भुज् m. a beggar, mendicant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0826-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भैक्ष न० भिक्षैव तत्समूहो वा अण् । १ भिक्षायां २ भिक्षासमूहे च । भिक्षायां भवः तत्प्रतिपाद्यग्रन्थव्याख्या वा ऋगयना० अण् । ३ भिक्षाभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । ४ तत्प्रतिपादक- ग्रन्थव्याख्याने च । “भिक्षाशनमनुद्यागात् प्राक् केनाप्य निमन्त्रितम् । अयाचितं तु तद्भैक्षं भोक्तव्यं मनुरब्र वीत्” उशनाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4703,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भैक्षं, क्ली, (भिक्षाणां समूह इति । भिक्षा + भिक्षादिभ्योऽण् ।” ४ । २ । ७८ । इत्यण् ।) भिक्षासमूहः । इत्यमरः । २ । ७ । ४७ ॥ अपि च । “भिक्षाशनमनुद्योगात् प्राक्केनाप्पनिमन्त्रितम् । अयाचितन्तु तद्भैक्षं भोक्तव्यं मनुरब्रवीत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतोशनसो वचनम् ॥ (भिक्षैव स्वार्थे अण् । भिक्षा ॥ भिक्षाभवे भिक्षालब्धे वा त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-544-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भैक्षभैक्ष (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भैक्ष (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भैक्ष 📚 ➤ भिक्षैव तत्समूहो वा-अण् भिक्षा पर जीवन निर्वाह करने वाला
संस्कृत: भिक्षाद्रव्यम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भैक्ष 📚भिक्षा माँगने की क्रिया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
भैक्ष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • भैक्ष: भिक्षैव तत्समूहो वा-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें