🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:17:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भैक्ष
bhaikṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भिक्षा का समूह (2.7.50)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भैक्ष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भिक्षा माँगने की क्रिया ।
२. भिक्षा माँगने का भाव ।
३. वह जो कुछ भिक्षा में मिले । भीख ।
भैक्ष २ वि॰ [बि॰ स्त्री॰ भैत्दा] भिक्षा पर गुजर करनेवाला । भिक्षाजीवी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भैक्ष mf(ई)n. (fr. भिक्षा) living on alms, subsisting by charity, MBh.
भैक्ष n. asking alms, begging, mendicancy (˚क्षाय with √ गम्, to beg for alms, ˚क्षम् [ifc.] with √ चर्, to go about begging for; ˚क्षम् with आ-√ हृ, or सम्-आ-√ हृ, to collect alms or food; ˚क्षेण with Caus. of √ वृत्, to subsist on alms), Mn.; MBh. &c.
anything obtained by begging, begged food, charity, alms, GṛS.; Mn.; MBh. &c.
a multitude of alms, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (766,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भैक्ष a. (क्षी f.) [मिक्षैव तत्समूहो वा अण्] Living on alms. --क्षं 1 Begging, mendicancy; Ms. 6. 55; Y. 3. 42. --2 Anything got by begging, alms, charity; भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं Ms. 2. 188; 4. 5. --Comp. --अन्नं alms, food obtained by begging. --आशिन् a. eating food obtained by begging. (--m.) a beggar, mendicant. --आहारः a beggar. --कालः the time for begging. --चरणं, --चर्यं, --चर्या going about begging, begging, collecting alms. --जीविका, --वृत्तिः f. mendicancy. --भुज् m. a beggar, mendicant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0826-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भैक्ष न० भिक्षैव तत्समूहो वा अण् । १ भिक्षायां २ भिक्षासमूहे च । भिक्षायां भवः तत्प्रतिपाद्यग्रन्थव्याख्या वा ऋगयना० अण् । ३ भिक्षाभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । ४ तत्प्रतिपादक- ग्रन्थव्याख्याने च । “भिक्षाशनमनुद्यागात् प्राक् केनाप्य निमन्त्रितम् । अयाचितं तु तद्भैक्षं भोक्तव्यं मनुरब्र वीत्” उशनाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4703,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भैक्षं, क्ली, (भिक्षाणां समूह इति । भिक्षा + भिक्षादिभ्योऽण् ।” ४ । २ । ७८ । इत्यण् ।) भिक्षासमूहः । इत्यमरः । २ । ७ । ४७ ॥ अपि च । “भिक्षाशनमनुद्योगात् प्राक्केनाप्पनिमन्त्रितम् । अयाचितन्तु तद्भैक्षं भोक्तव्यं मनुरब्रवीत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतोशनसो वचनम् ॥ (भिक्षैव स्वार्थे अण् । भिक्षा ॥ भिक्षाभवे भिक्षालब्धे वा त्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-544-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें