🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:40:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मलखाना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मल-+खानाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खानाः

अर्थ: खोदना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: अवदारणे

अंग्रेज़ी: to dig

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: खन् + घञ्
  2. खान (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: खन् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखानःखानौखानाः
द्वितीयाखानम्खानौखानान्
तृतीयाखानेनखानाभ्याम्खानैः
चतुर्थीखानायखानाभ्याम्खानेभ्यः
पञ्चमीखानात् / खानाद्खानाभ्याम्खानेभ्यः
षष्ठीखानस्यखानयोःखानानाम्
सप्तमीखानेखानयोःखानेषु
सम्बोधनहे खानहे खानौहे खानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खन् (भ्वादिगण) · अर्थ: खोदना (अवदारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखनतिखनतःखनन्ति
मध्यमखनसिखनथःखनथ
उत्तमखनामिखनावःखनामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खनति · लट् (आत्मने.): खनते · लिट्: चखान · लिट् (आत्मने.): चख्ने · लुट्: खनिता · लुट् (आत्मने.): खनिता · लृट्: खनिष्यति · लृट् (आत्मने.): खनिष्यते · लोट्: खनतात् · लोट् (आत्मने.): खनताम् · लङ्: अखनत् · लङ् (आत्मने.): अखनत · विधिलिङ्: खनेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): खनेत · आशीर्लिङ्: खन्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): खनिषीष्ट · लुङ्: अखनीत् · लुङ् (आत्मने.): अखनिष्ट · लृङ्: अखनिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अखनिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खनन · ण्वुल्: खानकः · तृच्: खनिता · तव्य: खनितव्यः · अनीयर्: खननीयः · क्त: खातः · क्तवतु: खातवान् · शतृ: खनन् · स्य-शतृ: खनिष्यन् · शानच्: खनमानः · क्त्वा: खात्वा · ल्यप्: प्रखाय · तुमुन्: खनितुम् · णमुल्: खानम् · घञ्: खानः · क्तिन्: खाति · क्वसु: चखन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खान
खान
khāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खान १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ खाना]
१. खाने की क्रिया । भोजन उ॰—खाना तजोंगो ओ पान तजोंगो औ मान तजोंगो न काहू लजोंगी ।—विश्राम॰ (शब्द॰) ।
२. भोजन की सामग्री ।
३. भोजन करने का ढंग या आचार । यौ॰—खानपान । जैसे,—उनका खानपान ठीक नहीं ।
खान २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खानि]
१. वह स्थान जहाँ से धातु, पत्थर आदि खोदकर निकाले जायँ । खानि । आकार । खदान । मुहा॰—खान खुलना = खाने के खोदने का काम जारी होना ।
२. आधारस्थान । उत्पत्तिस्थान । जैसे,—गुणों की खान ।
३. जहाँ कोई वस्तु बहुत सी हो । खजाना । जैसे,—यहाँ क्या रुपए की खान खुली है ।
खान ३ संज्ञा पुं॰ [तातार या मंगोल काङ् = सरदार, तु॰ खान]
१. सरदार । उमराव । उ॰—मैन कै बरै तुहिं मैन कहा मत मान । मोहिं देखत बहुतै छले इनने खान खुमान ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
२. पठानों की उपाधि ।
खान ४ संज्ञा स्त्री॰ [पा॰ खाना] कोल्हू का वह छेद जिसमें ऊख की गँडेरियाँ या तेलहन भरकर पेरते हैं । खाँ । घर ।
खान ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰] खोदने का कार्य । खनन । खोदना ।
२. चोट । घाव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. खान n. (fr. √ खाद्?), eating, GāruḍaP.
2. खान m. (= خان) a Khan (or Mogul emperor), Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खानं 1 Digging. --2 Injury. --Comp. --उदकः the cocoa-nut tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खान न० खै--धातूनामनेकार्थत्वात् भक्षणे भावे ल्युट् । भक्षणे । “सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः । इतरे खानपानेन वाक्प्रदानेन पण्डिताः” गरु० पु० १०९ अ० । “खाने पाने च दातव्यम्” दत्ता० तन्त्रम् खै- खनने हिंसने च भावे ल्युट् । १ खनने २ हिंसने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खान" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मल-खानाःसमास: मल + खान तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: खान (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: खन् + घञ् 📚
अन्य सम्भावना: खान (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: खन् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मलखानाः 📚मल 📚खान ➤ मल (मैल, गंदगी, अपवित्रता, धूल, अशुद्ध सामग्री) + खान (खोदना (भाववाचक कृदन्त))
संस्कृत: अवदारणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मल 📚मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मल🟠🔵🟣🟢🟤
खान 📚खाने की क्रिया । भोजन🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मल
मैल (२.६.६६) — किट्ट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • मल-खानाः = मल + खानाः तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • खानाः: खन् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें