🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:08:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खान
khāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खान १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ खाना]
१. खाने की क्रिया । भोजन उ॰—खाना तजोंगो ओ पान तजोंगो औ मान तजोंगो न काहू लजोंगी ।—विश्राम॰ (शब्द॰) ।
२. भोजन की सामग्री ।
३. भोजन करने का ढंग या आचार । यौ॰—खानपान । जैसे,—उनका खानपान ठीक नहीं ।
खान २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ खानि]
१. वह स्थान जहाँ से धातु, पत्थर आदि खोदकर निकाले जायँ । खानि । आकार । खदान । मुहा॰—खान खुलना = खाने के खोदने का काम जारी होना ।
२. आधारस्थान । उत्पत्तिस्थान । जैसे,—गुणों की खान ।
३. जहाँ कोई वस्तु बहुत सी हो । खजाना । जैसे,—यहाँ क्या रुपए की खान खुली है ।
खान ३ संज्ञा पुं॰ [तातार या मंगोल काङ् = सरदार, तु॰ खान]
१. सरदार । उमराव । उ॰—मैन कै बरै तुहिं मैन कहा मत मान । मोहिं देखत बहुतै छले इनने खान खुमान ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
२. पठानों की उपाधि ।
खान ४ संज्ञा स्त्री॰ [पा॰ खाना] कोल्हू का वह छेद जिसमें ऊख की गँडेरियाँ या तेलहन भरकर पेरते हैं । खाँ । घर ।
खान ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰] खोदने का कार्य । खनन । खोदना ।
२. चोट । घाव [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. खान n. (fr. √ खाद्?), eating, GāruḍaP.
2. खान m. (= خان) a Khan (or Mogul emperor), Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खानं 1 Digging. --2 Injury. --Comp. --उदकः the cocoa-nut tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खान न० खै--धातूनामनेकार्थत्वात् भक्षणे भावे ल्युट् । भक्षणे । “सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः । इतरे खानपानेन वाक्प्रदानेन पण्डिताः” गरु० पु० १०९ अ० । “खाने पाने च दातव्यम्” दत्ता० तन्त्रम् खै- खनने हिंसने च भावे ल्युट् । १ खनने २ हिंसने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खान" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें