🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:27:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मार्गण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मार्गण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मार्गण

अर्थ: याचना करना, प्रार्थना करना, निवेदन करना

संस्कृत: अन्वेषणम् · पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

व्युत्पत्ति: मार्ग् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मार्गण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मार्गण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मार्गण (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामार्गणम्मार्गणेमार्गणानि
द्वितीयामार्गणम्मार्गणेमार्गणानि
तृतीयामार्गणेनमार्गणाभ्याम्मार्गणैः
चतुर्थीमार्गणायमार्गणाभ्याम्मार्गणेभ्यः
पञ्चमीमार्गणात् / मार्गणाद्मार्गणाभ्याम्मार्गणेभ्यः
षष्ठीमार्गणस्यमार्गणयोःमार्गणानाम्
सप्तमीमार्गणेमार्गणयोःमार्गणेषु
सम्बोधनहे मार्गणहे मार्गणेहे मार्गणानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मार्गण
मार्गण
mārgaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाण के और नाम (2.8.87) कलम्ब · शर · पत्री · रोप · इषु
माँगने वाला (3.1.49) वनीयक · याचनक · याचक · अर्थी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मार्गण संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अन्वेपण । ढुँढंना ।
२. प्रेम ।
३. याचक । भिखमंगा ।
४. याचना । निवेदन (को॰) ।
५. वाण । तीर (को॰) ।
६. एक संख्या । पाँच की संख्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्गण mfn. (ifc.) desiring, requiring, asking, MBh.
seeking, investigating, MW.
मार्गण m. a beggar, suppliant, mendicant, Rājat.
an arrow, MBh.; R. &c.
a symbolical expression for the number 5 (derived from the 5 arrows of the god of love), Sūryas.
मार्गण n. the act of seeking or searching for, investigation, research, inquiry, TBr. Comm. MBh.; R. &c.
मार्गण n. the act of begging, solicitation, affectionate sol˚ or inquiry (also f(आ). ), L.
मार्गण n. a bow (16384 Hastas long?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (812,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मार्गण a. [मार्ग्-ल्यु ल्युट् वा] 1 Seeking, searching or looking out for. --2 Inquiring. --3 Asking, begging. --णं, --णा 1 Begging, requesting, soliciting. --2 Seeking, looking out for, searching. --3 Investigating, inquiry, examination. --णः 1 A beggar, supplicant, mendicant. --2 An arrow; दुर्वाराः स्मरमार्गणाः K. P. 10; अभेदि तत्तादृगनंग मार्गणैर्यदस्य पौष्पैरपि धैयर्कंचुकं N. 1. 46; Vikr. 1. 77; R. 9. 17, 65. --3 The number ‘five’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार्गण न० मार्ग--ल्युट् । १ अन्वेषणे अमरः । २ याचने ३ प्रणये च मेदि० । कर्त्तरि ल्यु । ४ याचके त्रि० ५ शरे पु० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4751,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मार्गणं, क्ली, (मार्ग्यते अन्विष्यत इति । मार्ग + भावे ल्युट् ।) अन्वेषणम् । तत्पर्य्यायः । सम्बी- क्षणम् २ विचयनम् ३ मृगणा ४ मृगः ५ इत्यमरः । ३ । २ । ३० ॥ याच्ञा । इति मेदिनी ॥ णे, ७१ । प्रणयः । इति जटाधरः ॥ (मार्गयतीति । मार्ग + ल्युः ।) याचके, त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । ४९ ॥
मार्गणः, पुं, (मार्गयति लक्ष्यमिति । मार्ग + ल्युः ।) शरः । इत्यमरः । २ । ८ । ८७ ॥ यथा, महा- भारते । ६ । ११५ । ४४ । “ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्वपलायिनः । बहुधा भीष्ममानर्च्छुर्मार्गणैः कृतमार्गणैः ॥ मार्गयति धनाथ दातारमिति । मार्ग + ल्युः ।) याचकः । इति मेदिनी । णे, ७१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-708-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मार्गणमार्गण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मार्ग् + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: मार्गण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मार्गण 📚 ➤ याचना करना, प्रार्थना करना, निवेदन करना
संस्कृत: अन्वेषणम् · पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मार्गण 📚अन्वेपण । ढुँढंना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मार्गण
बाण के और नाम (२.८.८७) — कलम्ब, शर, पत्री, रोप, इषु
माँगने वाला (३.१.४९) — वनीयक, याचनक, याचक, अर्थी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मार्गण: मार्ग् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें