🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:31:50 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुक्ता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुक्ताः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुक्ताः

अर्थ: ढीला किया हुआ, शिथिलित, मंद या धीमा किया हुआ

संस्कृत: मौक्तिकम् · पर्याय: मौक्तिक

व्युत्पत्ति: मुच् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मुच् + क्त
  2. मुक्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मुच् + क्त
  3. मुक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मुच् + क्त
  4. मुक्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: मुच् + क्त
  5. मुक्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. मुक्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मुक्ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुक्तामुक्तेमुक्ताः
द्वितीयामुक्ताम्मुक्तेमुक्ताः
तृतीयामुक्तयामुक्ताभ्याम्मुक्ताभिः
चतुर्थीमुक्तायैमुक्ताभ्याम्मुक्ताभ्यः
पञ्चमीमुक्तायाःमुक्ताभ्याम्मुक्ताभ्यः
षष्ठीमुक्तायाःमुक्तयोःमुक्तानाम्
सप्तमीमुक्तायाम्मुक्तयोःमुक्तासु
सम्बोधनहे मुक्तेहे मुक्तेहे मुक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मुच् (तुदादिगण) · अर्थ: मुक्त करना, छोड़ना, त्याग करना (मोक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममुञ्चतिमुञ्चतःमुञ्चन्ति
मध्यममुञ्चसिमुञ्चथःमुञ्चथ
उत्तममुञ्चामिमुञ्चावःमुञ्चामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मुञ्चति · लट् (आत्मने.): मुञ्चते · लिट्: मुमोच · लिट् (आत्मने.): मुमुचे · लुट्: मोक्ता · लुट् (आत्मने.): मोक्ता · लृट्: मोक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): मोक्ष्यते · लोट्: मुञ्चतात् · लोट् (आत्मने.): मुञ्चताम् · लङ्: अमुञ्चत् · लङ् (आत्मने.): अमुञ्चत · विधिलिङ्: मुञ्चेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मुञ्चेत · आशीर्लिङ्: मुच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मुक्षीष्ट · लुङ्: अमुचत् · लुङ् (आत्मने.): अमुक्त · लृङ्: अमोक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमोक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मोचन · ण्वुल्: मोचकः · तृच्: मोक्ता · ण्यत्: मोच्यः · तव्य: मोक्तव्यः · अनीयर्: मोचनीयः · क्त: मुक्तः · क्तवतु: मुक्तवान् · शतृ: मुञ्चन् · स्य-शतृ: मोक्ष्यन् · शानच्: मुञ्चमानः · क्त्वा: मुक्त्वा · ल्यप्: प्रमुच्य · तुमुन्: मोक्तुम् · णमुल्: मोचम् · घञ्: मोकः · क्तिन्: मुक्ति · क्वसु: मुमुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुक्ता
मुक्ता
muktā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोती (2.9.93)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुक्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मोती ।
२. रासना ।
३. वेश्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्ता f. (with or scil. दिस्) the quarter or cardinal point just quitted by the sun, VarBṛS.
a pearl (as loosened from the pearl-oyster shell), Mn.; MBh. &c.
an unchaste woman, L.
a species of plant (= रास्ना), L.
N. of a river, VP.
मुक्ता f. of मुक्त, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (820,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्ता 1 A pearl; हारोयं हरिणाक्षीणां लुठति स्ततमंडले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः A maru. 100 (where मुक्त नां means also ‘of absolved saints’). (Pearls are said to be produced from various sources, but [] particularly from oyster-shells: --करींद्रजीमूतवराहशंखमत्स्याहिशक्त्युद्भववेणुजानि। मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥ Malli.). --2 A harlot, courtezan. --3 N. of a plant (रास्ना). --Comp. --अगारः, आगारः the pearloyster. --आवलिः, --लो f. --कलापः a pearl-necklace. --गुणः a pearlnecklace, string of pearls; Me. 46; R. 16. 18. --जालं a string or zone of pearls. --दामन् n. a string of pearls. --पुष्पः a kind of jasmine. --प्रसुः f. the pearl-oyster. --प्रालंबः a string of pearls. --फलं {1} a pearl; Ku. 1. 6; R. 6. 28; 16. 62. {2} a kind of flower. {3} the custardapple. {4} camphor. --मणिः, --रत्नं a pearl. ˚सरः a necklace of pearls; U. 1. 29. --मातृ f. the pearl-oyster. --लता, --स्रज, f. --हारः a pearl-necklace. --शुक्तिः, --स्फोटः the pearl-oyster.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0868-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुक्ता स्त्री मुच--क्त । १ रास्नायाम् रत्नमा० २ शुक्तिजे (मति) रत्नभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुक्ता" आता है (26)
तौतिक मुक्ता । मोतीहेमवल मोती । मुक्ता । विशेष—इस अर्थ में 'हिमवल' शब्द अधिक उपयुक्त है पर राज-…शुक्तिज मुक्ता । मोतीइंदुरत्न मुक्ता । मोतीकृशन मुक्ता । मोतीशौक्तिक शुक्तिका या सीपी से उत्पन्न, मोती । मुक्ताजलद्रव्य मुक्ता, शंख आदि द्रब्य जो जल से उत्पन्न होते हैंमुगत पु संज्ञा स्त्री॰ मोती । मुक्ताअभस्सार मोती । मुक्तास्वातिसुत मोती । मुक्तासुधंशुरत्न मोती । मुक्तास्वातिसुवन मोती । मुक्ताअधिमुक्तिका मुक्ता । सीप । मोती का सीपसरिका हींगपत्नी । हींगुपत्नीस्फोट अंदर भरे हुए किसी पदार्थ का अपने ऊपरी आवरण को तोड़ या भेदकर बाहर निकलन…नीरज जल में उत्पन्न वस्तुरसोद्भव शिंगरफ । ईगुर । एक औषधशशिप्रभ वह जिसकी प्रभा चंद्रमा के समान होदुर या उप॰ इसका प्रयोग इन अर्थों में होता है । (१) दूषण (बुरा अर्थ) जैसे, …कोशज रेशमगोहर बिसपोखरा नामक जंतुमणीच फूल । पुष्पशशिप्रिय कुमुद । कोईजलसुत कमल । जलजभौसिक महादेवदधिसुत कमल

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुक्ताःमुक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मुच् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: मुक्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: मुच् + क्त | मुक्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मुच् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुक्ताः 📚 ➤ ढीला किया हुआ, शिथिलित, मंद या धीमा किया हुआ
संस्कृत: मौक्तिकम् · पर्याय: मौक्तिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुक्ता 📚मोती🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मुक्ता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मुक्ताः: मुच् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें