🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:44:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुक्ता
muktā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मोती (2.9.93)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुक्ता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मोती ।
२. रासना ।
३. वेश्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्ता f. (with or scil. दिस्) the quarter or cardinal point just quitted by the sun, VarBṛS.
a pearl (as loosened from the pearl-oyster shell), Mn.; MBh. &c.
an unchaste woman, L.
a species of plant (= रास्ना), L.
N. of a river, VP.
मुक्ता f. of मुक्त, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (820,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुक्ता 1 A pearl; हारोयं हरिणाक्षीणां लुठति स्ततमंडले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः A maru. 100 (where मुक्त नां means also ‘of absolved saints’). (Pearls are said to be produced from various sources, but [] particularly from oyster-shells: --करींद्रजीमूतवराहशंखमत्स्याहिशक्त्युद्भववेणुजानि। मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके तेषां तु शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥ Malli.). --2 A harlot, courtezan. --3 N. of a plant (रास्ना). --Comp. --अगारः, आगारः the pearloyster. --आवलिः, --लो f. --कलापः a pearl-necklace. --गुणः a pearlnecklace, string of pearls; Me. 46; R. 16. 18. --जालं a string or zone of pearls. --दामन् n. a string of pearls. --पुष्पः a kind of jasmine. --प्रसुः f. the pearl-oyster. --प्रालंबः a string of pearls. --फलं {1} a pearl; Ku. 1. 6; R. 6. 28; 16. 62. {2} a kind of flower. {3} the custardapple. {4} camphor. --मणिः, --रत्नं a pearl. ˚सरः a necklace of pearls; U. 1. 29. --मातृ f. the pearl-oyster. --लता, --स्रज, f. --हारः a pearl-necklace. --शुक्तिः, --स्फोटः the pearl-oyster.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0868-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुक्ता स्त्री मुच--क्त । १ रास्नायाम् रत्नमा० २ शुक्तिजे (मति) रत्नभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4755,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुक्ता" आता है (26)
तौतिक मुक्ता । मोतीहेमवल मोती । मुक्ता । विशेष—इस अर्थ में 'हिमवल' शब्द अधिक उपयुक्त है पर राज-…शुक्तिज मुक्ता । मोतीइंदुरत्न मुक्ता । मोतीकृशन मुक्ता । मोतीशौक्तिक शुक्तिका या सीपी से उत्पन्न, मोती । मुक्ताजलद्रव्य मुक्ता, शंख आदि द्रब्य जो जल से उत्पन्न होते हैंमुगत पु संज्ञा स्त्री॰ मोती । मुक्ताअभस्सार मोती । मुक्तास्वातिसुत मोती । मुक्तासुधंशुरत्न मोती । मुक्तास्वातिसुवन मोती । मुक्ताअधिमुक्तिका मुक्ता । सीप । मोती का सीपसरिका हींगपत्नी । हींगुपत्नीस्फोट अंदर भरे हुए किसी पदार्थ का अपने ऊपरी आवरण को तोड़ या भेदकर बाहर निकलन…नीरज जल में उत्पन्न वस्तुरसोद्भव शिंगरफ । ईगुर । एक औषधशशिप्रभ वह जिसकी प्रभा चंद्रमा के समान होदुर या उप॰ इसका प्रयोग इन अर्थों में होता है । (१) दूषण (बुरा अर्थ) जैसे, …कोशज रेशमगोहर बिसपोखरा नामक जंतुमणीच फूल । पुष्पशशिप्रिय कुमुद । कोईजलसुत कमल । जलजभौसिक महादेवदधिसुत कमल
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें