🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:39:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्फोट
sphoṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फोट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंदर भरे हुए किसी पदार्थ का अपने ऊपरी आवरण को तोड़ या भेदकर बाहर निकलना । फूटना । जैसे,—ज्वालामुखी का स्फोट ।
२. शरीर में होनेवाला फौड़ा, फुंसी आदि ।
३. मोती । मुक्ता ।
४. सर्वदर्शनसंग्रह (पाणिनीय दर्शन) के अनुसार नित्य शब्द जिससे वर्णात्मक शब्दों के अर्थ का ज्ञान होता है । जैसे, कमल शब्द में क, म और ल ये तीन वर्ण हैं; और इन तीनों के अलग अलग उच्चारण से कुछ भी अभिप्राय नहीं निकलता । परंतु तीनों वर्णीं का साथ साथ उच्चारण करने पर जो स्फोट होता है, उसी से कमल शब्द का अभिप्राय जाना जाता है । कुछ लोग इसी स्फोट (नित्य शब्द) को संसार का कारण मानते हैं ।
५. मीमांसकों द्वारा मान्य नित्य शब्द । आभ्यंतर ध्वनि (को॰) ।
६. फूट पड़ना या खुलना । व्यक्त या प्रकट होना (को॰) ।
७. फैलना । विस्तार । फैलाव (को॰) ।
८. लघुखंड । छोटा टुकड़ा ।
९. धान्य का फटकना । शूर्पादि द्वारा अन्न का प्रस्फोटन (को॰) ।
१०. फटना । विदीर्ण होना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फोट m. bursting, opening, expansion, disclosure (cf. नर्म-स्फ्˚), MBh.; Kāv. &c.
extension (see कर-स्फ्˚)
a swelling, boil, tumour, Car.; Suśr.
a little bit or fragment, chip, L.
crackling, crash, roar, MBh.; VarBṛS.
(in phil.) sound (conceived as eternal, indivisible, and creative), Sarvad.
the eternal and imperceptible element of sounds and words and the real vehicle of the idea which bursts or flashes on the mind when a sound is uttered, Pat.
स्फोट , ˚टक &c. See p. 1270, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फोटः [स्फुट् करणे घञ्] 1 Breaking forth, splitting open, bursting. --2 Disclosure; as in नर्मस्फोट. --3 A swelling, boil, tumour; अयमपरो गंडस्योपरि स्फोटः Mu. 5. --4 The idea which bursts out or flashes on the mind when a sound is uttered, the impression produced on the mind at hearing a sound; बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपव्यंग्यव्यंजकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः K. P. 1, also see Sarva. S. (पाणिनीयदर्शन). --5 The eternal sound recognised by the Mīmāṃsakas. --Comp. --बीजकः the marking-nut plant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फोट पु० स्फटत्यर्थोऽनेन स्फुट--करणे घञ । व्याकरणोक्ते वर्णातिरिक्ते पूर्वपूर्ववर्णानुभवसहितचरमवर्णानुभवव्यङ्ग्ये अर्थप्रत्यायके अखण्डे शब्दभेदे स्वार्थे क तत्रार्थे व्याक- रणमते वर्णसमुदयानां नार्थबोधकत्वं किन्तु सफोट- स्यैवेति प्रपञ्चितमस्माभिः शब्दार्थरत्ने यथा “तत्र वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यथाप्रतीयमानतया अनित्य- त्वेन आशुविनाशिनाञ्च तेषां मेलनासम्बवेन तत्समुदा- यस्यापि सम्बन्धित्वाभावेन प्रत्येकं यर्णेषु वृत्तौ व्यभि- चारेण च पूर्वपूर्ववर्णानुभवाहितसंस्कारवीजवति अन्त्य- वर्णजनितपरिपाकशालिनि हृदये झटिति समुदीयमानस्य स्फोटरूपस्यैव शब्दस्य नित्यतया तत्रैव नित्यसम्बन्धस्य योग्यतया वृत्तिमत्त्वमुचितसित्याकरे स्पष्टम् । तथाहि । वर्णा यदि वाचकाः स्युः स्यादेव तेभ्यो व्यस्तेभ्योऽर्था- वगतिः । न च तथा । प्रत्येकं वृत्तिमत्त्वाभांवेन तत्- समुदायस्य वृत्तिमत्त्वं सुदूरपराहतम् । आशुविना- शिनां वर्णानां मेलनासम्भवेन तत्समुदायत्वासिद्धेः पूर्व- पूर्ववर्णानुभवाहितसंस्कारसहितस्य चरमवर्णस्य वाच- कत्वन्तु सम्भावितमपि दिनान्तरीयतादृशसंस्कारा- नादाय वर्त्तमानचरमवर्णमात्रानुभवेन अर्थावगत्यापत्त्या निरासितम् । अन्त्यवर्णपर्थ्यन्तानामनुभवानन्तरं समुदा- यानां सस्कारोदयकल्पनया पुनः समुदितवर्णानां स्मर- णात्मकज्ञानतोऽर्थावगतिरित्यपि न सङ्गतं जाराराजे- त्यादावविशेषेण तत्तद्वर्णसंस्कारसद्भावादुभयवैलक्षण्या- नुपपत्तेः । अतोऽवश्यं वर्णातिरिक्तोऽन्त्यवर्णानुभवव्यङ्ग्यः स्फोटनामा शब्दः स्वीकार्य्यः स्फुटत प्रकाशतेर्योऽने- नेति व्युत्पत्त्या च तस्य सार्थकनामता बोध्या समर्थित- श्चैष एव पक्षः पातञ्जलभाष्ये व्यासचरणैः “तदेतेषा- मर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनिर्भासस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य संकेत्यते तदेकं पदमेकबुद्धिविषय एकप्रयत्नाक्षिप्तमभागप्रक्रमवर्णं बौद्ध- मन्त्यवर्णप्रत्ययोपस्थापितं प्रतीयते” इत्यन्तेन । अत्र चानेकवर्णानां शक्ततावच्छेदकतापेक्षयैकस्यैव जातिरूप- स्फाटत्वस्य शक्ततावच्छेदकत्वकल्पने लाघवम प द्रष्ट- व्यम् । उक्तञ्च शब्दकौस्तुभे वोपदेवचरणैः “शक्यत्व इव शक्तत्वे जातेर्लाघवमीक्ष्मताम् । औपाधिको वा [] भेदोऽस्तु वर्णानां तारमन्दवदिति” । तथा “शृणोति य इमं स्फोटं सुप्ते श्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाक् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मनः” इति मञ्जूषाधृतभागवतवचने स्फोटात्मकशब्दश्रवणस्यात्मलिङ्गतोक्त्या स्फोटरूप- शब्दोऽर्थायात इत्यवगम्यम् । हरिवंशेऽपि “अक्ष- राणामकारस्त्वं स्फोटस्त्वं वर्णसंश्रयः” इति स्फोटस्य व्यञ्जकवर्णाश्रयत्वमभिहितम् । एतन्मताभिप्रायेणैव “स्फोट इत्याहेति” शारीरकभाव्ये स्फटव्युत्पादनम् “वर्णाएव तु शब्द इति भगवानुपवर्ष इति” निराकरणन्तू- सवर्ष ग्रहणात् तन्मताभिप्रायेण । “न स्फटः प्रतीत्यप्र तीतिभ्यामिति” सांख्यसूत्रेऽपि स्फोटखण्डनमुपवर्षमता- भिप्रायेणेति सर्वं सुस्थम् । स च स्फाटोवर्णपदादि- भेदेन अनेकविधो बाहुल्यभयात् न प्रपञ्चितः । तस्य स्फोटस्याभिव्यक्तौ प्राकृतस्य ध्वनेः कारणत्वं चिरचिर- तरस्थितौ तु प्राकृतध्वनिजातवैकृतध्वनेरिति विवेफः । तथा च वाक्यपदीये “स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते” इति । “स्थितिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रति- वद्यते” इति च स्थितिभेदे चिरचिरतरकालस्थितौ ध्व निस्तु पूर्वलक्षितः । तस्य च स्फोटस्य नित्यतया ध्वनि गतह्रस्वदीर्घादिकालस्य तत्रोपचारः । प्रतिपादितञ्च तथैव वाक्यपदीये “स्फाटस्याभिन्नकालस्य ध्वनिका- लानुपातिनः । स्वभावतस्तु न
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फोटः, पुं, (स्फुटतीति । स्फुट + अच् ।) स्फोटकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । १२ । “स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च वर्द्धते ॥” * ॥ स्फुट + भावे घञ् । विदारणम् । यथा, महा- भारते । ३ । ११ । ५८ । “तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा । शब्दः समभवत् घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥” स्फुटते व्यज्यते वर्णरिति स्फुटत्यर्थो यस्मादिति वा । स्फुट विकसने + घञ् । शब्दव्यापार- विशेषः । तथा चोक्तम् । “वर्णानां वाचकत्वा- नुपपत्तौ यद्बलादर्थप्रतिपत्तिः स स्फोट इति वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्यङ्ग्योऽर्थप्रत्यायको नित्यः शब्दः स्फोटः ॥” यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । १६ । ५२ । “अक्षराणामकारस्त्वं स्फोटस्तं वर्णसंश्रयः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-462-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्फोट" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें