🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:10:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मुरायठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मुराय+ठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मुराय

अर्थ: एक राक्षस का नाम जिसे कृष्ण ने मार गिराया था

व्युत्पत्ति: मुर् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मुर (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. मुर (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मुर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुरःमुरौमुराः
द्वितीयामुरम्मुरौमुरान्
तृतीयामुरेणमुराभ्याम्मुरैः
चतुर्थीमुरायमुराभ्याम्मुरेभ्यः
पञ्चमीमुरात् / मुराद्मुराभ्याम्मुरेभ्यः
षष्ठीमुरस्यमुरयोःमुराणाम्
सप्तमीमुरेमुरयोःमुरेषु
सम्बोधनहे मुरहे मुरौहे मुराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ठ

अर्थ: अनुकरणात्मक ध्वनि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ठ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाठःठौठाः
द्वितीयाठम्ठौठान्
तृतीयाठेनठाभ्याम्ठैः
चतुर्थीठायठाभ्याम्ठेभ्यः
पञ्चमीठात् / ठाद्ठाभ्याम्ठेभ्यः
षष्ठीठस्यठयोःठानाम्
सप्तमीठेठयोःठेषु
सम्बोधनहे ठहे ठौहे ठाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मुर
मुर
mura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेष्ठन । बेठन ।
२. एक दैत्य जिसे विष्णु ने मारा था और जिसे मारने के कराण उनका नाम 'मुरारि' पड़ा । उ॰—मधु कैटभ मधन, मुर भौम केशी भिदन, कंस कुल काल अनुसार हारी ।—सूर (शब्द॰) ।
मुर २ अव्य॰ फिर । दोबारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मुर n. encompassing, surrounding, L.
2. मुर m. N. of a Daitya slain by Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; BhP. (cf. मुरु)
मुर n. See under 1. मुर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरः N. of a demon slain by [] Kṛṣṇa; पार्थेनाथ द्विषन्मुरं Śi. 2. 1. --रा N. of a fragrant plant. --रं Encompassing, surrounding. --Comp. --अरिः {1} an epithet of Kṛṣṇa; मुरारिमारादुपदर्शयंत्यसौ Gīt. 1. {2} N. of the author of Anargharāghava. --जित्, --द्विष्, --भिद्, --मर्दन, --रिपु, --वैरिन्, --हन् m. epithets of Kṛṣṇa or Viṣṇu; प्रकीणार्सृग्बिंदुर्जयति भुजदंडो मुरजितः Gīt. 1; मुरवैरिणो राधिकानधि वचनजातं 10. --दः the discus of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुर वेष्टने तु० पर० सक० सेट् । मुरति अमीरीत् ।
मुर पु० मुर--क । १ दैत्यभेदे “पार्थेनाथ द्विषन् मुरम्” माधः २ वेष्टने । ३ स्वनामख्याते गन्धद्रव्ये स्त्री अमरः टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुर, श वेष्टने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०- पर०-सक०-सेट् ।) पवर्गशेषादिः । श मुरति वृक्षं लता । मोरिता । इति दुर्गादासः ॥
मुरं क्ली, (मूर्य्यते इति । मुर् + अन्यत्रापीति भावे कः ।) वेष्टनम् । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥
मुरः, पुं, (मुरति वेष्टतेऽसौ । मुर् + इगुपधत्वात् कर्त्तरि कः ) दैत्यविशेषः । इति मेदिनी । रे, ७७ ॥ यं हत्वा विष्णुर्मुरारिनामाभूत् ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । ३ । ३ । ११ । “शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्कलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत् कांश्च घातयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-751-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मुरायमुर (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मुर (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
ठठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुराय 📚 ➤ एक राक्षस का नाम जिसे कृष्ण ने मार गिराया था

ठ 📚 ➤ अनुकरणात्मक ध्वनि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मुर 📚वेष्ठन । बेठन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मुराय: मुर् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें