🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:16:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुर
mura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेष्ठन । बेठन ।
२. एक दैत्य जिसे विष्णु ने मारा था और जिसे मारने के कराण उनका नाम 'मुरारि' पड़ा । उ॰—मधु कैटभ मधन, मुर भौम केशी भिदन, कंस कुल काल अनुसार हारी ।—सूर (शब्द॰) ।
मुर २ अव्य॰ फिर । दोबारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. मुर n. encompassing, surrounding, L.
2. मुर m. N. of a Daitya slain by Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; BhP. (cf. मुरु)
मुर n. See under 1. मुर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुरः N. of a demon slain by [] Kṛṣṇa; पार्थेनाथ द्विषन्मुरं Śi. 2. 1. --रा N. of a fragrant plant. --रं Encompassing, surrounding. --Comp. --अरिः {1} an epithet of Kṛṣṇa; मुरारिमारादुपदर्शयंत्यसौ Gīt. 1. {2} N. of the author of Anargharāghava. --जित्, --द्विष्, --भिद्, --मर्दन, --रिपु, --वैरिन्, --हन् m. epithets of Kṛṣṇa or Viṣṇu; प्रकीणार्सृग्बिंदुर्जयति भुजदंडो मुरजितः Gīt. 1; मुरवैरिणो राधिकानधि वचनजातं 10. --दः the discus of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0871-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुर वेष्टने तु० पर० सक० सेट् । मुरति अमीरीत् ।
मुर पु० मुर--क । १ दैत्यभेदे “पार्थेनाथ द्विषन् मुरम्” माधः २ वेष्टने । ३ स्वनामख्याते गन्धद्रव्ये स्त्री अमरः टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुर, श वेष्टने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदा०- पर०-सक०-सेट् ।) पवर्गशेषादिः । श मुरति वृक्षं लता । मोरिता । इति दुर्गादासः ॥
मुरं क्ली, (मूर्य्यते इति । मुर् + अन्यत्रापीति भावे कः ।) वेष्टनम् । इत्यमरटीकायां मथुरेशः ॥
मुरः, पुं, (मुरति वेष्टतेऽसौ । मुर् + इगुपधत्वात् कर्त्तरि कः ) दैत्यविशेषः । इति मेदिनी । रे, ७७ ॥ यं हत्वा विष्णुर्मुरारिनामाभूत् ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । ३ । ३ । ११ । “शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्कलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत् कांश्च घातयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-751-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें