🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:41:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मेरवन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मेरो+अन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मेरो

अर्थ: उपाख्यानों में वर्णित एक पर्वत का नाम

संस्कृत: मेरुपर्वतः · पर्याय: सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय

व्युत्पत्ति: मि + रु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मेरु (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मेरु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामेरुःमेरूमेरवः
द्वितीयामेरुम्मेरूमेरून्
तृतीयामेरुणामेरुभ्याम्मेरुभिः
चतुर्थीमेरवेमेरुभ्याम्मेरुभ्यः
पञ्चमीमेरोःमेरुभ्याम्मेरुभ्यः
षष्ठीमेरोःमेर्वोःमेरूणाम्
सप्तमीमेरौमेर्वोःमेरुषु
सम्बोधनहे मेरोहे मेरूहे मेरवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अन

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्
  2. अन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — अन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअनःअनौअनाः
द्वितीयाअनम्अनौअनान्
तृतीयाअनेनअनाभ्याम्अनैः
चतुर्थीअनायअनाभ्याम्अनेभ्यः
पञ्चमीअनात् / अनाद्अनाभ्याम्अनेभ्यः
षष्ठीअनस्यअनयोःअनानाम्
सप्तमीअनेअनयोःअनेषु
सम्बोधनहे अनहे अनौहे अनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअनितिअनितःअनन्ति
मध्यमअनिषिअनिथःअनिथ
उत्तमअनिमिअनिवःअनिमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मेरु
मेरु
meru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेरु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक पुराणोक्त पर्वत जो सोने का कहा गया है । विशेष दे॰ सुमेरु । पर्या॰—हेमाद्रि । रत्नसानु । सुरालय ।
२. जपमाला के बीज का बड़ा दाना जो और सब दानों के ऊपर होता है । इसी से जप का आरंभ और इसी पर उसकी समाप्ति होती है । सुमेरु । (जप करते समय 'मेरु' का उल्लंघन नहीं करना चाहिए ।) उ॰—कबिरा माला काठ की बहुत जत न का फेर । माला फेरौ साँस की जामे गाँठि न मेरु ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. एक विशेष ढाँचे का देवमंदिर । विशेष—वृहत्संहिता के अनुसार यह षट्कोण होता है और इसमें १२ भूमिकाएँ या खंड होते हैं । अंदर अनेक प्रकार के गवाक्ष (मोखे) और चारों दिशाओं में द्वार होते हैं । इसका विस्तार ३२ हाथ और उँचाई ६४ हाथ होनी चाहिए ।
४. वीणा का एक अंग ।
५. पिंगल या छंदशस्त्र की एक गणना जिससे यह पता लगता है कितने कितने लघु गुरु के कितने छंद हो सकते हैं ।
६. करमाला में अंगुलि का पर्व या पोर (को॰) ।
७. हार का मध्यवर्ती रत्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेरु m. (Uṇ. iv, 101) N. of a fabulous mountain (regarded as the Olympus of Hindū mythology and said to form the central point of Jambu-dvīpa; all the planets revolve round it and it is compared to the cup or seed-vessel of a lotus, the leaves of which are formed by the different Dvīpas q.v.; the river Ganges falls from heaven on its summit, and flows thence to the surrounding worlds in four streams; the regents of the four quarters of the compass occupy the corresponding faces of the mountain, the whole of which consists of gold and gems; its summit is the residence of Brahmā, and a place of meeting for the gods, Ṛṣis, Gandharvas &c., when not regarded as a fabulous mountain, it appears to mean the highland of Tartary north of the Himālaya), MBh.; Kāv. &c.
a partic. kind of temple, VarBṛS.
the central or most prominent bead in a rosary, L.
the most prominent finger-joint in partic. positions of the fingers, L.
N. of the palace of Gāndhāri (one of the wives of Kṛṣṇa), Hariv.
of a Cakra-vartin, L.
(with शास्त्रिन्) of a modern teacher, Cat.
of another man, Rājat.
मेरु f. N. of the wife of Nābhi and mother of Ṛṣabha, VP. (cf. -देवी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (833,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेरुः 1 N. of a fabulous mountain (round which all the planets are said to revolve; and which forms the centre of the several Dvīpas; cf. द्वीप; it is also said to consist of gold and gems); विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात् कृतः N. 1. 16; स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते Bh. 3. 150. --2 The central bead in a rosary. --3 The central gem of a necklace. --Comp. --आद्रिकर्णिका the earth. --धामन् m. an epithet of Śiva. --पृष्ठं heaven, the sky. --यंत्रं a figure shaped like a spindle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0879-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेरु पु० मि--रु । सर्ववर्षेभ्य उत्तरस्थे १ पर्वतभेदे जपमालोप- रिस्थे २ फलवीजादिके ३ कररूपमालायामङ्गलिपर्वभेदे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4764,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेरुः, पुं, (मि + “मिपीभ्यां रुः ।” उणा० ४ । १०१ । इति रुः ।) पर्व्वतविशेषः । तत्पर्य्यायः । सुमेरुः २ हेमाद्रिः ३ रत्नसानुः ४ सुरा- लयः ५ । इत्यमरः ॥ मिनोति क्षिपति ज्योतींषि उच्चत्वात् मेरुः । डुमि ञ्न क्षेपे नाम्नीति रुः । इति भरतः ॥ * ॥ (यथा, मात्स्ये । १२१ । ८ । “देवर्षिगन्धर्व्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । प्रागायतः ससौवर्ण उदयो नाम पर्व्वतः ॥”) जपमालाग्रवर्त्तिन्येका माला । यथा, -- [] “मालामेकैकमादाय सूत्रे सम्पातयेत् सुधीः । मुखे मुखन्तु संयोज्य पुच्छे पुच्छन्तु योजयेत् ॥ गोपुच्छसदृशी कार्य्याथवा सर्पाकृतिर्भवेत् । तत्सजातीयमेकाक्षं मेरुत्वेनाग्रतो न्यसेत् ॥” इत्युत्पत्तितन्त्रे ६० पटलः ॥ * ॥ करमालायां मेरुर्यथा, -- “तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्व्वाणो मध्यमा चैकपर्व्विका । पर्व्वद्वयं मध्यमाया मेरुत्वे नोपकल्पयेत् ॥” इदन्तु शक्तिभिन्नविषयम् ॥ * ॥ शक्तिविषये मेरुर्यथा, -- “पर्व्वद्बयमनामायाः परिवर्त्तेन वै क्रमात् । पर्व्वत्रयं मध्यमायास्तर्ज्जन्येकं समाहरेत् । पर्व्वद्वयन्तु तर्ज्जन्या मेरुं तद्विद्धि पार्व्वति ! ॥” श्रीविद्याविषये मेरुर्यथा, -- “अनामामध्यमायाश्च मूलाग्रन्तु द्बयं द्बयम् । कनिष्ठायाश्च तर्ज्जन्यास्त्रयं पर्व्व सुरेश्वरि ! । अनामामध्यमायाश्च मेरुः स्याद्द्वितयं शुभम् ॥” तल्लङ्घितजपे दोषो यथा, -- “अङ्गुल्यग्रेषु यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलङ्घने । पर्व्वसन्धिषु यज्जप्तं तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥” इति तन्त्रसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेरु" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मेरोमेरु (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अनअन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: अन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मेरो 📚 ➤ उपाख्यानों में वर्णित एक पर्वत का नाम
संस्कृत: मेरुपर्वतः · पर्याय: सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय

अन 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मेरु 📚एक पुराणोक्त पर्वत जो सोने का कहा गया है । विशेष दे॰ 'सुमेरु' । पर्या॰…🟠🔵🟣🟢🟤
अन 📚पु क्रि॰ वि॰ बिना । बगैर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मेरु
मेरु पर्वत के नाम (१.१.६०) — सुमेरु, हेमाद्रि, रत्नसानु, सुरालय, मन्दार, पारिजातक
अन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मेरवनमेरो + अनअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अन: अन् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें