🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:25:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेरु
meru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेरु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक पुराणोक्त पर्वत जो सोने का कहा गया है । विशेष दे॰ सुमेरु । पर्या॰—हेमाद्रि । रत्नसानु । सुरालय ।
२. जपमाला के बीज का बड़ा दाना जो और सब दानों के ऊपर होता है । इसी से जप का आरंभ और इसी पर उसकी समाप्ति होती है । सुमेरु । (जप करते समय 'मेरु' का उल्लंघन नहीं करना चाहिए ।) उ॰—कबिरा माला काठ की बहुत जत न का फेर । माला फेरौ साँस की जामे गाँठि न मेरु ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. एक विशेष ढाँचे का देवमंदिर । विशेष—वृहत्संहिता के अनुसार यह षट्कोण होता है और इसमें १२ भूमिकाएँ या खंड होते हैं । अंदर अनेक प्रकार के गवाक्ष (मोखे) और चारों दिशाओं में द्वार होते हैं । इसका विस्तार ३२ हाथ और उँचाई ६४ हाथ होनी चाहिए ।
४. वीणा का एक अंग ।
५. पिंगल या छंदशस्त्र की एक गणना जिससे यह पता लगता है कितने कितने लघु गुरु के कितने छंद हो सकते हैं ।
६. करमाला में अंगुलि का पर्व या पोर (को॰) ।
७. हार का मध्यवर्ती रत्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेरु m. (Uṇ. iv, 101) N. of a fabulous mountain (regarded as the Olympus of Hindū mythology and said to form the central point of Jambu-dvīpa; all the planets revolve round it and it is compared to the cup or seed-vessel of a lotus, the leaves of which are formed by the different Dvīpas q.v.; the river Ganges falls from heaven on its summit, and flows thence to the surrounding worlds in four streams; the regents of the four quarters of the compass occupy the corresponding faces of the mountain, the whole of which consists of gold and gems; its summit is the residence of Brahmā, and a place of meeting for the gods, Ṛṣis, Gandharvas &c., when not regarded as a fabulous mountain, it appears to mean the highland of Tartary north of the Himālaya), MBh.; Kāv. &c.
a partic. kind of temple, VarBṛS.
the central or most prominent bead in a rosary, L.
the most prominent finger-joint in partic. positions of the fingers, L.
N. of the palace of Gāndhāri (one of the wives of Kṛṣṇa), Hariv.
of a Cakra-vartin, L.
(with शास्त्रिन्) of a modern teacher, Cat.
of another man, Rājat.
मेरु f. N. of the wife of Nābhi and mother of Ṛṣabha, VP. (cf. -देवी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (833,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेरुः 1 N. of a fabulous mountain (round which all the planets are said to revolve; and which forms the centre of the several Dvīpas; cf. द्वीप; it is also said to consist of gold and gems); विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात् कृतः N. 1. 16; स्वात्मन्येव समाप्तहेममहिमा मेरुर्न मे रोचते Bh. 3. 150. --2 The central bead in a rosary. --3 The central gem of a necklace. --Comp. --आद्रिकर्णिका the earth. --धामन् m. an epithet of Śiva. --पृष्ठं heaven, the sky. --यंत्रं a figure shaped like a spindle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0879-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेरु पु० मि--रु । सर्ववर्षेभ्य उत्तरस्थे १ पर्वतभेदे जपमालोप- रिस्थे २ फलवीजादिके ३ कररूपमालायामङ्गलिपर्वभेदे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4764,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेरुः, पुं, (मि + “मिपीभ्यां रुः ।” उणा० ४ । १०१ । इति रुः ।) पर्व्वतविशेषः । तत्पर्य्यायः । सुमेरुः २ हेमाद्रिः ३ रत्नसानुः ४ सुरा- लयः ५ । इत्यमरः ॥ मिनोति क्षिपति ज्योतींषि उच्चत्वात् मेरुः । डुमि ञ्न क्षेपे नाम्नीति रुः । इति भरतः ॥ * ॥ (यथा, मात्स्ये । १२१ । ८ । “देवर्षिगन्धर्व्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । प्रागायतः ससौवर्ण उदयो नाम पर्व्वतः ॥”) जपमालाग्रवर्त्तिन्येका माला । यथा, -- [] “मालामेकैकमादाय सूत्रे सम्पातयेत् सुधीः । मुखे मुखन्तु संयोज्य पुच्छे पुच्छन्तु योजयेत् ॥ गोपुच्छसदृशी कार्य्याथवा सर्पाकृतिर्भवेत् । तत्सजातीयमेकाक्षं मेरुत्वेनाग्रतो न्यसेत् ॥” इत्युत्पत्तितन्त्रे ६० पटलः ॥ * ॥ करमालायां मेरुर्यथा, -- “तिस्रोऽङ्गुल्यस्त्रिपर्व्वाणो मध्यमा चैकपर्व्विका । पर्व्वद्वयं मध्यमाया मेरुत्वे नोपकल्पयेत् ॥” इदन्तु शक्तिभिन्नविषयम् ॥ * ॥ शक्तिविषये मेरुर्यथा, -- “पर्व्वद्बयमनामायाः परिवर्त्तेन वै क्रमात् । पर्व्वत्रयं मध्यमायास्तर्ज्जन्येकं समाहरेत् । पर्व्वद्वयन्तु तर्ज्जन्या मेरुं तद्विद्धि पार्व्वति ! ॥” श्रीविद्याविषये मेरुर्यथा, -- “अनामामध्यमायाश्च मूलाग्रन्तु द्बयं द्बयम् । कनिष्ठायाश्च तर्ज्जन्यास्त्रयं पर्व्व सुरेश्वरि ! । अनामामध्यमायाश्च मेरुः स्याद्द्वितयं शुभम् ॥” तल्लङ्घितजपे दोषो यथा, -- “अङ्गुल्यग्रेषु यज्जप्तं यज्जप्तं मेरुलङ्घने । पर्व्वसन्धिषु यज्जप्तं तत् सर्व्वं निष्फलं भवेत् ॥” इति तन्त्रसारः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेरु" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें