🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:36:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यष्टिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यष्टिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यष्टिः

अर्थ: लकड़ी, लाठी

व्युत्पत्ति: यज् + क्तिन्, नि.न संप्रसारणम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यष्टि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायष्टिःयष्टीयष्टयः
द्वितीयायष्टिम्यष्टीयष्टीः
तृतीयायष्ट्यायष्टिभ्याम्यष्टिभिः
चतुर्थीयष्टये / यष्ट्यैयष्टिभ्याम्यष्टिभ्यः
पञ्चमीयष्टेः / यष्ट्याःयष्टिभ्याम्यष्टिभ्यः
षष्ठीयष्टेः / यष्ट्याःयष्ट्योःयष्टीनाम्
सप्तमीयष्टौ / यष्ट्याम्यष्ट्योःयष्टिषु
सम्बोधनहे यष्टेहे यष्टीहे यष्टयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यष्टि
यष्टि
yaṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लाठी । छड़ी । लकड़ी ।
२. पताका का डंडा । ध्वज ।
३. टहनी । शाखा । डाल ।
४. जेठी मघु । मुलेठी ।
५. ताँत ।
६. गले में पहनने का एक प्रकार का मोतियों का हार ।
७. लता । बेल ।
८. बाहु । बाहँ ।
९. ऊख । इक्षु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यष्टि f. (for 2. See p. 848, col. 3) sacrificing, Pāṇ. iii, 3, 110, Sch. (prob. w.r. for इष्टि).
2. यष्टि m. (only L.) or f. (also यष्टी cf. g. बह्व्-आदि; prob. fr. √ यछ् = यम्; for 1. यष्टि See p. 840, col. 3) ‘any support’, a staff, stick, wand, rod, mace, club, cudgel
pole, pillar, perch, ŚBr. &c. &c.
a flag-staff (see ध्वज-य्˚)
a stalk, stem, branch, twig, Hariv.; Kāv.
(ifc.) anything thin or slender (see अङ्ग-, भुज-य्˚), MBh.; Kāv. &c.
the blade of a sword (see असि-य्˚)
a thread, string (esp. of pearls; cf. मणि-, हार-य्˚), Kālid.
a partic. kind of pearl necklace, VarBṛS.
liquorice, Suśr.
sugarcane, L.
Clerodendrum Siphonantus, L.
any creeping plant, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (840,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यष्टिः --ष्टी f. [यज्-क्तिन् नि˚ न संप्रसारणं] 1 A stick, staff. --2 A cudgel, mace, club. --3 A column, pillar, pole. --4 A perch, as in वासयष्टि. --5 A stem, support. --6 A flagstaff; as in ध्वजयष्टि. --7 A stalk, stem. --8 A branch, twig; कदंबयष्टिः स्फुटकोरकेव U. 3. 42; so चूतयष्टिः Ku. 6. 2; सहकारयष्टिः &c. --9 A string, thread (as of pearls), a necklace; विमुच्य सा हारमहार्यनिश्चया विलोलयष्टिप्रविलुप्तचंदनं Ku. 5. 8; R. 13. 54. --10 Any creeping plant. --11 Anything thin, slim, or slender (at the end of comp. after words meaning ‘the body’); तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसां गयष्टिः Ku. 5. 85 ‘with her slender or delicate frame perspiring’. --12 A reed. --13 The arm. --14 Liquorice. --15 Sugar-cane. --Comp. --ग्रहः a club-bearer, staff-bearer. --निवासः {1} a stick or rod serving as a perch for peacocks &c.; वृक्षेशया यष्टिनिवासभंगात् R. 16. 14. {2} a pigeonhouse resting on upright poles. --प्राण a. {1} feeble or powerless. {2} out of breath. --मधु n., मधुका liquorice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यष्टि पु० यज--क्तिन् नि० न सम्प्रसारणम् । १ ध्वजादिदण्डे २ भुजाद्यवलम्बने दण्डे च मेदि० क्तिच् । ३ तन्तौ शब्दर्मा० । ४ हारलतायां ५ भार्ग्यां ६ मधूकायां (यष्टिमधु) स्त्री वा ङीप् । ७ शस्त्रभेदे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4776,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यष्टिः, पुं, (इज्यते इति । यज् + बाहुलकात् तिः । इति उणादिवृत्तौ उज्ज्वलदत्तः । ४ । १७९ ।) ध्वजदण्डः । इति विश्वशब्दरत्नावल्यौ ॥ भुज- दण्डः । इति मेदिनी । टे, २६ ॥
यष्टिः, पुं, स्त्री, (यजते सङ्गच्छते । यज् + तिः ।) तन्तुः । इति शब्दमाला ॥ हारलता । (हारा- वलिः । यथा, रघौ । १३ । ५४ । “क्वचित्प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलै- र्मुक्तामयी यष्टिरिवानुविद्धा । अन्यत्र माला सितपङ्कजानां इन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव ॥” “यष्टिः हारावलिः ।” इति मल्लिनाथः ॥ * ॥) भार्गी । मधुका । शस्त्रभेदः । इति मेदिनी । टे, २६ ॥ शेषस्य पर्य्यायः । दण्डः २ । लगुडः ३ इति हेमचन्द्रः । ३ । ४४९ ॥ तद्दानफलं यथा, वह्निपुराणे । “यष्टिं ये तु प्रयच्छन्ति नेत्रहीने सुदुर्ब्बले । तेषान्तु विपुलः पुंसां सन्तानो मोहवर्ज्जितः ॥” (स्त्री, शाखा । यथा, कुमारे । ६ । २ । “चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखी ॥” “चूतयष्टिः चूतशाखा इव ।” इति तत्र मल्लि- नाथः ॥ यष्टिमधु । तत्पर्य्यायः । यथा, “यष्ट्याह्वं मधुकं यष्टिः क्लीतकं मधुयष्टिका । [] यष्टिमधु स्थलेजाता जलजातिरसा पुरा ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-027-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यष्टि" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यष्टिःयष्टि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यष्टिः 📚 ➤ लकड़ी, लाठी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यष्टि 📚लाठी । छड़ी । लकड़ी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यष्टिः: यज् + क्तिन्, नि.न संप्रसारणम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें