🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:34:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसकल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रस-+कल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कल

अर्थ: कल्(कड्)-घञ्,अवृद्धिः,डलयोरभेदः

संस्कृत: अव्यक्तमधुरध्वनिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलःकलौकलाः
द्वितीयाकलम्कलौकलान्
तृतीयाकलेनकलाभ्याम्कलैः
चतुर्थीकलायकलाभ्याम्कलेभ्यः
पञ्चमीकलात् / कलाद्कलाभ्याम्कलेभ्यः
षष्ठीकलस्यकलयोःकलानाम्
सप्तमीकलेकलयोःकलेषु
सम्बोधनहे कलहे कलौहे कलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कल
कल
kala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मधुर पर अस्पष्ट ध्वनि 'कल' (1.7.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अव्यक्त मधुर ध्वनि । जैसे—कोयल की कूक, भौंरों की गुंजार । यौ॰—कलकंठ ।
२. वीर्य ।
३. साल का पेड़ ।
४. पितरों का एक वर्ग (को॰) ।
५. शंकर । शिव (को॰) ।
६. चार मात्राओं का काल (को॰) ।
७. मात्रा (को॰) ।
कल २ वि॰
१. मनोहर । सुंदर । उ॰—सोमेस सूर प्रथिराज कल तिम संमुह चर बर कही ।—पृ॰ रा॰, ८ ।३ ।
२. कोमल ।
३. मधुर ।
४. कमजोर । दुर्बल (को॰) ।
५. कच्चा । अपक्व (को॰) ।
६. मधुर स्वर करनेवाला (को॰) ।
७. अस्पष्ट और मधुर । मंद मधुर (ध्वनि) (को॰) ।
कल ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कल्य, प्रा॰ कल्ल]
२. नैरोग्य । आरोग्य । सेहत तंदुरुस्ती ।
२. आराम । चैन । सुख । उ॰—कल नहिं लेत पहरुआ, कबन बिधि जाइब हो ।—धरम॰, पृ॰ ६४ । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना ।—पाना ।—होना । मुहा॰—कल से= चैन से । उ॰—सुवै तहाँ दिन दस कल काटी । आयउ ब्याध दूका लै टाटी ।—जायसी (शब्द॰) । †कल से= आराम से । धीरे धीरे । आहिस्ता आहिस्ता ।
३. संतोष । तुष्टि । क्रि॰ प्र॰—आना ।—पड़ना ।—पाना ।—होना ।
कल ४ क्रि॰ वि॰ [सं॰ कल्य = प्रत्यूष, प्रभात]
१. दूसरे दिन का सबेरा । आनेवाला दिन । जैसे,—मैं कल आऊँगा । मुहा॰—कल कल करना या आज कल करना= किसी बात के लिये सदा दूसरे दिन का वादा करना । टाल मटूल करना । हीला हवाला करना ।
२. भविष्य में । पर काल में । किसी दूसरे समय । जैसे,—जो आज देगा, सो कल पावेगा ।
३. गया दिन । बीता हुआ दिन । जैसे, —वह कल घर गया था । मुहा॰—कल का= थोड़े दिन का । हाल का । जैसे, —कल का लड़का हमसे बातें करने आया है । कल की बात=थोड़े दिनों की बात । ऐसी घटना जिसे हुए बहुत दिन न हुए हों । हाल का मामला । कल की रात= वह रात जो आज से पहले बीत गई । कल की घर पर है= आगे की बात आगे देखी जाएगी । कल को= भविष्य में ।
कल ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कला = अंग, भाग]
१. ओर । बल । पहलू । जैसे, —(क) देखें ऊँट किस कल बैठता है (ख) कभी वे इस कल बैठत हैं, कभी उस कल ।
२. अंग । अवयव । पुरजा ।
कल ६ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ कला = विद्या]
१. युक्ति । ढंग । उ॰—मुझ में तीनों कल बल छल । किसी की कुछ नहिं सकती चल ।— हरिश्चंद्र (शब्द॰) ।
२. कई पेंचों और पुरजों के जोड़ से बनी हुई वस्तु जिससे कोई काम लिया जाय । यंत्र । जैसे— छापे की कल । कपड़ा बुनने की कल । सोने की कल । पानी की कल । यौ॰—कलदार= यंत्र से बना हुआ सिक्का । रुपया । पानी की कल= वह नल जिसकी मूंठ ऐंठने या दबाने से पानी आता है । क्रि॰ प्र॰—खोलना ।—चलना ।—चलाना ।—लगाना ।
३. पेंच पुरजा । क्रि॰ प्र॰—उमेठना ।—ऐंठना ।—घुमाना ।—फेरना ।—मोड़ना । मुहा॰—कल ऐंठना= किसी के चित्त को किसी ओर फेरना ।
कल ७ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कलइ] युद्ध । संग्राम । उ॰—भुज दुहुवाँ बल, बीस भुज कल दस माथा काट ।—बाकी॰ ग्रं॰, भा १, पृ॰ ६० ।
कल ८ वि॰ [हिं॰ काला शब्द का संक्षिप्त या समासगत रूप] काला । जैसे, —कलमुहाँ । कलसिरा । कलजिब्भा । कलपोटिया । कलदुमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल mf(आ)n. (etym. doubtful) indistinct, dumb, BṛĀrUp.; ChUp.
(ifc., बाष्प, or अश्रु preceding) indistinct or inarticulate (on account of tears), MBh.; R. &c.
low, soft (as a tone), emitting a soft tone, melodious (as a voice or throat), R.; BhP.; Vikr. &c.
a kind of faulty pronunciation of vowels, Pat.
weak, crude, undigested, L.
कल m. (scil. स्वर) a low or soft and inarticulate tone (as humming, buzzing &c.), L.
Shorea robusta, L.
(in poetry) time equal to four Mātras or instants, W.
कल m. N. of a poet, Subh.
कल m. pl. a class of manes, MBh.
कल n. semen virile, L.
Zizyphus Jujuba
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (260,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कल a. [कल्-घञ्] 1 Sweet and indistinct (अस्पष्टमधुर); कर्णे कलं किमपि रौति H. 1. 81; सारसैः कलनिर्ह्रादैः R. 1. 41, 8. 59; M. 5. 1. (Hence) [] --2 Low, soft, sweet (note &c.); melodious, pleasing. --3 Making noise, jingling, tinkling &c.; भास्वत्कलनूपुराणां R. 16. 12; कलकिंकिणीरवं Śi. 9. 74, 82; कलमेखलाकलकलः 6. 14, 4. 57. --4 Weak. --5 Crude; undigested. --लः 1 A low or soft and inarticulate tone. --2 (In poetry) Time equal to four Mātrās. --3 (m. pl.) A class of manes. --लं Semen. --Comp. --अंकुरः the Sārasa bird. --अनुवादिन् m. {1} a sparrow. {2} a bee. {3} the Cātaka bird. --अविकलः a sparrow. --आलापः {1} a sweet humming sound. {2} sweet and agreeable discourse; स्फुरत्कलालापविलासकोमला करोति रागं हृदि कौतुकाधिकम् K. 2. {3} a bee. --उत्ताल a. high, sharp. --कंठ a. having a sweet voice. --(ठः) (ठी f.) {1} the (Indian) cuckoo. {2} a goose, swan. {3} a pigeon. --कलः {1} murmuring or hum of a crowd. {2} indistinct or confused noise; चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽ लकलोलदृशान्यया Śi. 6. 14; नेपथ्ये कलकलः (in dramas); Bh. 1. 27, 37; Amaru. 28. {3} N. of Śiva. {4} resin, pitch. --कूजिका, --कूणिका a wanton woman. --घोषः the (Indian) cuckoo. --तूलिका a wanton or lascivious woman. --धूतं silver. --धौतं {1} silver; Śi. 13. 51, 4. 41. {2} gold; विमलकलधौतत्सरुणा खद्भेन Ve. 3. {3} a low or pleasing tone. ˚लिपिः f. {1} illumination of a manuscript with gold. {2} characters written in gold; मरकतशकलकलितकलधौतलिपेरिव रतिजयलेखं Gīt. 8. --ध्वनिः {1} a low sweet tone. {2} a pigeon. {3} a peacock. {4} the (Indian) cuckoo. --नाद a. having a low and sweet tone. --(दः) a swan; see कलध्वनि. --भाषणं lisping, the prattle of childhood. --रवः {1} a low sweet tone. {2} a dove. {3} the (Indian) cuckoo. --विशुद्ध a. soft and clear; Ś. 5. --हंसः {1} a gander, a swan; वधूदुकूलं कलहंसलक्षणं Ku. 5. 67. {2} a duck, drake; Bk. 2. 18; R. 8. 59. {3} the supreme soul. {4} an excellent king.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0385-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल संख्यायां सक० शब्दे अक० भ्वा० आत्म० सेट् । कलते अकलिष्ट चकले प्रनिकलते ।
कल गतौ संख्यायाञ्च अद० चुरा० उभय० सक० सेट् । कलयति ते अचकलत् त । कलयाम्--बभूव आस- चकार चक्रे । गत्यर्थत्वात् ज्ञानार्थत्वमपि । “कल- यन्त्यनुक्षणमनेकलयम्” माघः “व्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयजसारम्” जयदे० ग्रहणे “कलथ बलयश्रेणीं पाणौ पदे कुरुनूपुरौ” जलदे० । संख्यानञ्चात्र गणनं ज्ञानभेदश्च । “स पश्चात् संपूर्णः कलयति धरित्रीं तृणसमाम्” नीतिः “कलयैदमानमनसं सखि! माम्” माघः । “वाचामाचकलत् रहस्यमखिलं यश्चाक्षपादस्फुराम्” मल्लि० । उच्चारणेच “माद्यन्तः कलयन्तु चूतशिखरे, केलि- पिकाः पञ्चमम्” । ग्रासे “कालः कलयतामस्मि” गीता । “कलनात्सर्वभूतानां स कालः परिकीर्त्तितः” ति० त० विष्णुध० । कलनीयम् कलयितव्यम् कलयिता कलितः । कलयन् कलयमानः कलयितुम् कलयित्वा आक- लय्य । “कलितललितवनमालम्” जयदे० “करक- लितकपालः कुण्डली दण्डपाणिः” वटुकस्तवः । अव--अवगमे अवकलयति वि + अव वियोजने “यदि व्यक्ते युक्तिव्यवकलनमार्गेऽसि कुशला” लीला० । आ + बन्धने “सुवर्ण्णसूत्राकलिकधराम्बराम्, माघः ज्ञाने च” “वाचामाचकलत्” मल्लि० । “मकरध्वजद्विरदमाकलयत्” “सुक्तावलीराकलयाञ्चकार” इति च माघः । [] प्रति + आ + प्रतिबोधे प्रत्याकलितस्वदुर्नयः” दशकु० । उद् + उत्क्षिप्य ग्रहणे “स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्री- डतो यद्वदहिर्गरुत्मतः” भाग० ७, ८, १६ । सम् + एकसंख्यापादनरूपे योगे । “अथ संङ्कलनव्यकलननयोः करणसूत्रम्” “सैकपदघ्नपदार्धमथैकाद्यङ्गयुतिः किल सङ्गलिताख्या” लीला० ।
कल नोदने प्रेरणे चुरा० उभय० सक० सेट् । कालयति ते अचीकलत् त । कालयां बभूव आस चकार चक्रे । काल- यितव्यः कालनीयः । कालयिता कालितः कालयन् कालय- मानः । कालयित्वा आकाल्य । कर्म्मणि काल्यते अकालि अकालयिषाताम् अकालिषाताम् । “गवां शतसहस्राणि त्रिगर्त्ताः कालयन्ति ते” भा० वि० १००, ७ । “गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजः” भाग० ४, ५, ८ । सा गौस्तत्- सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः” भा० आ० ६६९० ।
कल पु० कल--शब्दे घञ् नि० अवृद्धिः । मधुराव्यक्ते ध्वनौ अमरः । “सारसैः कलनिर्ह्रादैः” “कलमन्यमृतासु भाषितं कलहंसीसु मदालसं गतम्” “निशासु भास्वत् कलनूपुराणाम्” रघुः । “कलपक्षिणीरवमुदासि वपुः” । “कलकाञ्चि काञ्चिदरुणत्तरुणः” माघः । कलप्रधानाकाञ्चि- र्यत्र एवं कलहंस इत्यादौ शा० त० समासस्तेन तस्य न तद्युक्तार्थता । अतएवामरेण “कलो मन्द्रस्तु गम्भीरस्तारो- ऽत्युच्चैस्त्रयस्त्रिषु” मन्द्रादीनां त्रयाणामेव त्रिलिङ्गत्व- मुक्तम् । “उदकण्ठि कण्ठपरिवर्त्तिकलस्वरशून्यगानपरया परया” माघः । कड--मदे अच् डस्य लः । २ शुक्रे चरम- धातौ न० मेदि० । ४ कोलिवृक्षे पु० शब्दच० । ४ सालवृक्षे पु० राजनि० । ५ अजीर्ण्णे त्रि० मेदि० । कलास्त्यस्य अच् । कुलान्वितेऽवयवे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1776,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कल, त् क गतौ । सङ्ख्यायाम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां--परं--सकं--सेट् ।) अन्त्यस्थतृती- योपधः । कलयति कालं धीरः । इति दुर्गादासः ॥
कल, ङ सङ्ख्यारुतोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-- आत्मं--सकं--अकं च--सेट् ।) ङ कलते दिवसं वृद्धः गणयतीत्यर्थः । रुत् शब्दः । इति दुर्गादासः ॥
कल, क नुदौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां--परं-- [] सक--सेट् ।) क कालयति । नुदिरिति नुद ञौश् प्रेरणे इत्यस्य औणादिककिप्रत्यये रूपम् । इति दुर्गादासः ॥
कलं, क्ली, (कडति माद्यति अनेन । कड मदे + “हल- श्च” । ३ । ३ । १२१ । इति घञ् । संज्ञापूर्व्वकत्वात् वृद्ध्यभावः । डलयोरेकत्वम् ।) शुक्रम् । इति मेदिनी ॥ कोलिवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
कलः, पुं, (कल + भावे घञ् वृद्ध्यभावः ।) मधुरास्फुट- ध्वनिः । इत्यमरः । १ । ७ । २ ॥ (“जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्” ॥ इति भागवतम् । १० । २९ । ३ ॥) सालवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
कलः, त्रि, (कलयति मान्द्यं नयति जाठराग्निम् । कल + णिच् + अच् । धातूनामनेकार्थत्वात् विशेषतः कलिहलिरित्युक्तेश्च तथात्वम् ।) अजीर्णः । इति मेदिनी ॥ (अव्यक्तमधुरध्वनिः । यथा रघुः । १ । ४१ । “सारसैः कलनिर्ह्रादैः क्वचिदुन्नमिताननौ” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-055-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कल" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रस-कलसमास: रस + कल तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसकल 📚रस 📚कल ➤ रस (सार, (वृक्षों का) दूध, रस, इक्षुरसः कुसुमरसः आदि) + कल (कल्(कड्)-घञ्,अवृद्धिः,डलयोरभेदः)
संस्कृत: अव्यक्तमधुरध्वनिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रस 📚वह अनुभव जो मुँह में डाले हुए पदार्थों का रसना या जीभ के द्बारा होता ह…🟠🔵🟣🟢🟤
कल 📚अव्यक्त मधुर ध्वनि । जैसे—कोयल की कूक, भौंरों की गुंजार । यौ॰—कलकंठ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रस
अज्ञान के नाम (१.५.८) — अज्ञान, अविद्या, अहंमति, रूप, गन्ध, स्पर्श
पारा (२.९.९९) — चपल, सूत, पारद
कल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रसकल = रस + कल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें