🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:08:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहनुमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहन्+उमा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रहन्

अर्थ: त्यागना, छोडना

संस्कृत: त्यागे

अंग्रेज़ी: to abandon,to quit, to leave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. रहत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + शतृ
  3. रहत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रह् + शतृ

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रह् (भ्वादिगण) · अर्थ: त्यागना, छोडना (त्यागे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअरहत् / अरहद्अरहताम्अरहन्
मध्यमअरहःअरहतम्अरहत
उत्तमअरहम्अरहावअरहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रहति · लिट्: रराह · लुट्: रहिता · लृट्: रहिष्यति · लोट्: रहतात् · लङ्: अरहत् · विधिलिङ्: रहेत् · आशीर्लिङ्: रह्यात् · लुङ्: अरहीत् · लृङ्: अरहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रहण · ण्वुल्: राहकः · तृच्: रहिता · ण्यत्: राह्यः · तव्य: रहितव्यः · अनीयर्: रहणीयः · क्त: रहितः · क्तवतु: रहितवान् · शतृ: रहन् · स्य-शतृ: रहिष्यन् · क्त्वा: रहित्वा · ल्यप्: प्ररह्य · तुमुन्: रहितुम् · णमुल्: राहम् · घञ्: राहः · क्तिन्: राढि · क्वसु: रेहिवान्

उमा

अर्थ: हिमवान् और मेना की पुत्री, शिव की पत्नी, कालिदास नाम की व्युत्पत्ति इस प्रकार करता है - उ मेति

संस्कृत: पार्वती, अतसी · पर्याय: कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी

व्युत्पत्ति: ओः शिवस्य मा लक्ष्मीरिव, उं शिवं माति मन्यते पतित्वेन मा + क वा तारा . (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मे + अच्
  3. मा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मे + अच्
  4. मा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + मे + अच्
  5. मा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मे + अच्
  6. उमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. उमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  8. उमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउमाउमेउमाः
द्वितीयाउमाम्उमेउमाः
तृतीयाउमयाउमाभ्याम्उमाभिः
चतुर्थीउमायैउमाभ्याम्उमाभ्यः
पञ्चमीउमायाःउमाभ्याम्उमाभ्यः
षष्ठीउमायाःउमयोःउमानाम्
सप्तमीउमायाम्उमयोःउमासु
सम्बोधनहे उमेहे उमेहे उमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रह्
रह्
rah
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रह् cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 82) रहति (pf. रराह &c. Gr.; inf. -रहितुम् See वि-√ रह्), to part, separate, MBh. i, 5199 (v.l.); to leave, quit, abandon, Dhātup.; Caus. or cl. 10. P. (xxxv, 6) to leave, abandon, Kāv.; to cause to give up or abandon, Bālar. [cf. λαθ in λανθάνω.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रह् {c1c} P., {c10c} U. (रहति, रहयति-ते, रहित) To quit, leave, abandon, forsake, desert; रहयत्यापदुपेतमायतिः Ki. 2. 14; रहयति नृपं स्वार्थपरता Mu. 3. 4; Māl. 9. 8.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहन्रह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: रहत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + शतृ | रहत् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रह् + शतृ
उमाउमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मे + अच् | मा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + मे + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहन् 📚 ➤ त्यागना, छोडना
संस्कृत: त्यागे

उमा 📚 ➤ हिमवान् और मेना की पुत्री, शिव की पत्नी, कालिदास नाम की व्युत्पत्ति इस प्रकार करता है - उ मेति
संस्कृत: पार्वती, अतसी · पर्याय: कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रह् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 82) रहति (pf. रराह &c. Gr.; inf. -रहितुम् See…🔵🟣
उमा 📚हिमालय की पुत्री । शिव की स्त्री पार्वती । विशेष—कालिका पुराण में लिखा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उमा
पार्वती के नाम (१.१.४५) — कात्यायनी, गौरी, काली, हैमवती, ईश्वरी
अलसी (२.९.२०) — अतसी, क्षुमा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रहनुमारहन् + उमाहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • उमा: ओः शिवस्य मा लक्ष्मीरिव, उं शिवं माति मन्यते पतित्वेन मा + क वा तारा . (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬