🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:00:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहस्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहस्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रहस्यः

अर्थ: गुप्र, निजी, प्रच्छन्न

संस्कृत: पर्याय: उपनिषद्, गुह्य, मिथः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रहस्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रहस्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारहस्यःरहस्यौरहस्याः
द्वितीयारहस्यम्रहस्यौरहस्यान्
तृतीयारहस्येनरहस्याभ्याम्रहस्यैः
चतुर्थीरहस्यायरहस्याभ्याम्रहस्येभ्यः
पञ्चमीरहस्यात् / रहस्याद्रहस्याभ्याम्रहस्येभ्यः
षष्ठीरहस्यस्यरहस्ययोःरहस्यानाम्
सप्तमीरहस्येरहस्ययोःरहस्येषु
सम्बोधनहे रहस्यहे रहस्यौहे रहस्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रहस्य
रहस्य
rahasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) (2.8.23)
उपनिषद् (3.3.100) धर्म · शरद्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रहस्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बात जो सबको बतलाई न जा सकती हो । गुप्त भेद । गोप्य विषय ।
२. भीतर की छिपी हुई बात । मर्म या भेद की बात ।
३. वह जिसका तत्व सहज में या सब की समझ में न आ सके । उ॰—यह रहस्य काहू नहिं जाना । दिनमनि चले करत गुन गान ।—तुलसी (सब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—खुलना ।
४. एकांत में घटित वृत्त, घटना या वार्ता ।
५. हँसी ठट्ठा । मजाक ।
६. एक उपनिषद् (को॰) ।
रहस्य वि॰
१. सबको न बताने योग्य । गोपनीय ।
२. जो एकांत में हुआ हो । जो छिपाकर हुआ हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहस्य mfn. secret, private, clandestine, concealed, mysterious, Vas.; MBh. &c. (˚स्यानि रोमाणि, hair on the private parts, Mn. iv, 144)
रहस्य n. a secret, any secret doctrine or mystery, any subtle or recondite point, mystical or esoteric teaching, Mn.; MBh. &c.
an Upaniṣad (see स-र्˚)
full or abridged N. of various works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहस्य a. [रहसि-भवः यत्] 1 Secret, private, clandestine. --2 Mysterious. --स्यं 1 A secret (fig. also); स्वयं रहस्यभेदः कृतः V. 2. --2 A mystic spell or incantation, the mystery (of a missile); सरहस्यानि जृंभकास्त्राणि U. 1. --3 The mystery or secret of conduct, mystery; रहस्यं साधूतामनुपधि विशुद्धं विजयते U. 2. 2. --4 A secret or esoteric teaching, a mystic doctrine; भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमं Bg. 4. 3. --5 An Upaniṣad; Ms. 2. 165. --स्यं ind. Secretly, privately; Y. 3. 301; (where it may be taken as an adj. also). --Comp. --आख्यायिन् a. telling a secret; रहस्य ख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णांतिकचरः Ś. 1. 24. --भेदः, --विभेदः disclosure of a secret or mystery. --व्रतं {1} a secret vow or penance. {2} the mystic science of obtaining command over magical weapons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहस्य त्रि० रहसि भवः यत् । १ गोप्ये “रहस्यमस्याः स महदिति” नैषधम् । २ निर्जनभवे च ३ पाठायां ४ रा- स्नायाञ्च स्त्री राजनि० टाप् ५ नदीभेदे स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहस्यं, त्रि, (रहसि भवम् । रहस् + दिगादि- न्वात् यत् । इत्युज्ज्वलः । ४ । २१४ ।) गोप- नीयम् । रहसि भवम् । इति मेदिनी अमरश्च ॥ रहस्यरोमस्पर्शनिषेधो यथा, -- “न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि स्वानि न संस्पृशेत् । रोसाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सदा व्रजेत् ॥” इति कौर्म्मे १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रहस्य" आता है (15)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहस्यःरहस्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहस्यः 📚 ➤ गुप्र, निजी, प्रच्छन्न
संस्कृत: पर्याय: उपनिषद्, गुह्य, मिथः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रहस्य 📚वह बात जो सबको बतलाई न जा सकती हो । गुप्त भेद । गोप्य विषय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रहस्य
गुह्य (३.३.१६२) — गुप्तांग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें