🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:44:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रहस्य
rahasya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एकान्त से सम्बद्ध (गुप्त) (2.8.23)
उपनिषद् (3.3.100) धर्म · शरद्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रहस्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बात जो सबको बतलाई न जा सकती हो । गुप्त भेद । गोप्य विषय ।
२. भीतर की छिपी हुई बात । मर्म या भेद की बात ।
३. वह जिसका तत्व सहज में या सब की समझ में न आ सके । उ॰—यह रहस्य काहू नहिं जाना । दिनमनि चले करत गुन गान ।—तुलसी (सब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—खुलना ।
४. एकांत में घटित वृत्त, घटना या वार्ता ।
५. हँसी ठट्ठा । मजाक ।
६. एक उपनिषद् (को॰) ।
रहस्य वि॰
१. सबको न बताने योग्य । गोपनीय ।
२. जो एकांत में हुआ हो । जो छिपाकर हुआ हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहस्य mfn. secret, private, clandestine, concealed, mysterious, Vas.; MBh. &c. (˚स्यानि रोमाणि, hair on the private parts, Mn. iv, 144)
रहस्य n. a secret, any secret doctrine or mystery, any subtle or recondite point, mystical or esoteric teaching, Mn.; MBh. &c.
an Upaniṣad (see स-र्˚)
full or abridged N. of various works.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहस्य a. [रहसि-भवः यत्] 1 Secret, private, clandestine. --2 Mysterious. --स्यं 1 A secret (fig. also); स्वयं रहस्यभेदः कृतः V. 2. --2 A mystic spell or incantation, the mystery (of a missile); सरहस्यानि जृंभकास्त्राणि U. 1. --3 The mystery or secret of conduct, mystery; रहस्यं साधूतामनुपधि विशुद्धं विजयते U. 2. 2. --4 A secret or esoteric teaching, a mystic doctrine; भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमं Bg. 4. 3. --5 An Upaniṣad; Ms. 2. 165. --स्यं ind. Secretly, privately; Y. 3. 301; (where it may be taken as an adj. also). --Comp. --आख्यायिन् a. telling a secret; रहस्य ख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णांतिकचरः Ś. 1. 24. --भेदः, --विभेदः disclosure of a secret or mystery. --व्रतं {1} a secret vow or penance. {2} the mystic science of obtaining command over magical weapons.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहस्य त्रि० रहसि भवः यत् । १ गोप्ये “रहस्यमस्याः स महदिति” नैषधम् । २ निर्जनभवे च ३ पाठायां ४ रा- स्नायाञ्च स्त्री राजनि० टाप् ५ नदीभेदे स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रहस्यं, त्रि, (रहसि भवम् । रहस् + दिगादि- न्वात् यत् । इत्युज्ज्वलः । ४ । २१४ ।) गोप- नीयम् । रहसि भवम् । इति मेदिनी अमरश्च ॥ रहस्यरोमस्पर्शनिषेधो यथा, -- “न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत स्वानि स्वानि न संस्पृशेत् । रोसाणि च रहस्यानि नाशिष्टेन सदा व्रजेत् ॥” इति कौर्म्मे १५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रहस्य" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें