🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:34:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रुग्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रुग्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रुग्ण

अर्थ: टूटा हुआ, नष्ट भ्रष्ट

संस्कृत: भङ्गे · पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

अंग्रेज़ी: to have pain, to be ill, to bend, to break

व्युत्पत्ति: रुज् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रुग्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुज् + क्त
  2. रुग्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुज् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रुग्ण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारुग्णःरुग्णौरुग्णाः
द्वितीयारुग्णम्रुग्णौरुग्णान्
तृतीयारुग्णेनरुग्णाभ्याम्रुग्णैः
चतुर्थीरुग्णायरुग्णाभ्याम्रुग्णेभ्यः
पञ्चमीरुग्णात् / रुग्णाद्रुग्णाभ्याम्रुग्णेभ्यः
षष्ठीरुग्णस्यरुग्णयोःरुग्णानाम्
सप्तमीरुग्णेरुग्णयोःरुग्णेषु
सम्बोधनहे रुग्णहे रुग्णौहे रुग्णाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुज् (तुदादिगण) · अर्थ: दुःख या रोग से पीड़ित होना, टेढ़ा होना, टूट जाना (भङ्गे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरुजतिरुजतःरुजन्ति
मध्यमरुजसिरुजथःरुजथ
उत्तमरुजामिरुजावःरुजामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रुजति · लिट्: रुरोज · लुट्: रोक्ता · लृट्: रोक्ष्यति · लोट्: रुजतात् · लङ्: अरुजत् · विधिलिङ्: रुजेत् · आशीर्लिङ्: रुज्यात् · लुङ्: अरौक्षीत् · लृङ्: अरोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोजन · ण्वुल्: रोजकः · तृच्: रोक्ता · ण्यत्: रोज्यः · तव्य: रोक्तव्यः · अनीयर्: रोजनीयः · क्त: रुग्णः · क्तवतु: रुग्णवान् · शतृ: रुजन् · स्य-शतृ: रोक्ष्यन् · क्त्वा: रुक्त्वा · ल्यप्: प्ररुज्य · तुमुन्: रोक्तुम् · णमुल्: रोजम् · घञ्: रोगः · क्तिन्: रुक्ति · क्वसु: रुरुज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुग्ण
रुग्ण
rugṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
टूटा/टेढ़ा (3.1.90) भुग्न
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रुग्ण वि॰ [सं॰]
१. घायल । चोट खाया हुआ ।
२. दे॰ रुग्न [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुग्ण रुग्न. See p. 882, col. 3.
रुग्ण mfn. (sometimes incorrectly written रुग्न) broken, bent, shattered, injured, checked, MBh.; Kāv. &c.
diseased, sick, infirm, W.
रुग्ण n. a cleft, fissure, RV. iii, 31, 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (881,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुग्ण p. p. [रुज्-क्त] 1 Broken, shattered. --2 Thwarted. --3 Bent, curved. --4 Injured, hurt. --5 Diseased, sick; (see रुज्). --Comp. --रय a. checked in an onset, foiled in an attack.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0914-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रुग्ण त्रि० रुज--क्त । १ रोगान्विते राजनि० ३ भुग्ने च अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4809,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रुग्ण" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रुग्णरुग्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुज् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: रुग्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: रुज् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रुग्ण 📚 ➤ टूटा हुआ, नष्ट भ्रष्ट
संस्कृत: भङ्गे · पर्याय: अराल, वृजिन, जिह्म, ऊर्मिमत्, कुञ्चित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुग्ण 📚घायल । चोट खाया हुआ🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रुग्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रुग्ण: रुज् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें