🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रोकस्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रोकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रोकः

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, आनन्द करना, प्रसन्न होना, उत्साह करना, रुचना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: दीप्तावभिप्रीतौ च · पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, बिल, छिद्र

अंग्रेज़ी: to shine, to glow, to please, to like, to enjoy

व्युत्पत्ति: रु + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रोक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रुच् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारोकःरोकौरोकाः
द्वितीयारोकम्रोकौरोकान्
तृतीयारोकेणरोकाभ्याम्रोकैः
चतुर्थीरोकायरोकाभ्याम्रोकेभ्यः
पञ्चमीरोकात् / रोकाद्रोकाभ्याम्रोकेभ्यः
षष्ठीरोकस्यरोकयोःरोकाणाम्
सप्तमीरोकेरोकयोःरोकेषु
सम्बोधनहे रोकहे रोकौहे रोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रुच् (भ्वादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना, आनन्द करना, प्रसन्न होना, उत्साह करना, रुचना (दीप्तावभिप्रीतौ च)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोचतेरोचेतेरोचन्ते
मध्यमरोचसेरोचेथेरोचध्वे
उत्तमरोचेरोचावहेरोचामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): रोचते · लिट् (आत्मने.): रुरुचे · लुट् (आत्मने.): रोचिता · लृट् (आत्मने.): रोचिष्यते · लोट् (आत्मने.): रोचताम् · लङ् (आत्मने.): अरोचत · विधिलिङ् (आत्मने.): रोचेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रोचिषीष्ट · लुङ्: अरुचत् · लुङ् (आत्मने.): अरोचिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अरोचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोचन · ण्वुल्: रोचकः · तृच्: रोचिता · ण्यत्: रोच्यः · तव्य: रोचितव्यः · अनीयर्: रोचनीयः · क्त: रुचितः · क्तवतु: रुचितवान् · शानच्: रोचमानः · क्त्वा: रुचित्वा · ल्यप्: प्ररुच्य · तुमुन्: रोचितुम् · णमुल्: रोचम् · घञ्: रोकः · क्तिन्: रुक्ति · क्वसु: रुरुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रोक
रोक
roka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोक १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ रोधक]
१. ऐसी स्थिति जिससे चल या बढ़ न सके । गति में बाधा । अटकाव । छेक । अवरोध । जैसे,— इसी बगीचे से होकर गाएँ जाती है, उनको रोक उनको रोक के लिये दीवार उठानी चाहिए ।
२. मनाही । निषेध । मुमानियत । यौ॰—रोक टोक ।
३. किसी कार्य में प्रतिबंध । काम में बाधा ।
४. वह वस्तु जिससे आगे बढ़ना या चलना रुक जाय । रोकनेवाली कोई वस्तु । जैसे,—ऐसी कोई रोक खड़ी करो जिससे वे इधर न आने पावें ।
५. दहेज । तिलक । उ॰—एक ठौर ब्याह ठीक भी हुआ हे, त ो वह पाँच भी रोक माँगते हैं । इसी से कुछ अटक है ।— ठेठ॰, पृ॰ ८ ।
रोक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रोक ( =नकद)]
१. नकद रुपया । रोकड़ । उ॰—धावन तहाँ पठावहु देहिं लाख दस रोक ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. नगद व्यवहार या सौदा ।
३. दीप्ति ।
४. छिद्र ।
५. नौका ।
६. कंप । कँपकँपी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रोक m. (√ 1. रुच्) light, lustre, brightness, RV. iii, 6, 7
= क्रय-भिद्, L. (buying with ready money, W.)
रोक n. (only L.) a hole, vacuity
a boat, ship
= चर or चल
= कृपण-भेद.
2. रोक, m. or रोकस्, n. light, splendour, RV. vi, 66, 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोकं 1 A hole. --2 A boat, ship. --3 Moving, shaking. --कः 1 Brightness. --2 Buying with ready money, cash transaction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोक न० रु--कन् तस्य नेत्त्वम् । १ छिद्रे अमरः “तन्मे रोकं च शोकञ्चेति” ति० त० । २ नौकायाम् ३ चले त्रि० मेदि० रुच--घञ् नि० कुत्वम् । क्रयकाले मूल्यदानेन क्रयात्मके ४ क्रयभेदे ५ दीप्तौ च पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4813,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोकं, क्ली, (रोचतेऽत्रेति । रुच् + घञ् । न्यङ्क्ना- दित्वात् कुत्वम् ।) छिद्रम् । इत्यमरः । १ । ८ । २ ॥ नौका । चलम् । इति मेदिनी ॥ के, ३२ ॥
रोकः, पुं, (रुच् + घञ् ।) क्रयभेदः । दीप्तिः । इति मेदिनी । के, ३१ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ६ । ७ । “दिवश्चिदाते रुचयन्त रोकाः ।” “ते रोकास्त्वदीया दीप्तयः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-181-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोक" आता है (60)
आरति विरक्ति । विराग । स्थगन । रोकनियम विधि या निश्चय के अनुकूल प्रातिबंध । परिमिति । रोक । पाबंदी । नियंत्रण…रोधन रोक । रुकावट । अवरोधसंबर निग्रह । निरोध । प्रतिबंध । रोकसंयम रोक । दाब । वश में रखने की क्रिया या भावसंवर रोक । परिहार । दूर करना । जैसे,— कालसंवरअवरोध रुकावट । अटकाव । अड़चन । रोकनिरोध रोक । अवरोध । रुकावट । बंधनसंयमन रोकसंरोध रोक । छेंक । रुकावटअनुयोग प्रश्न । जिज्ञासा । पूछताछ । रोक । बाधा (को॰)अपवारण व्यवधान । रोक । बीच में प कर आघात से बचानेवाली वस्तुअवरोधक रोकनेवालानिग्रह रोक । अवरोधप्रतिबंध रोक । रुकवट । अटकाववाध वाधन संज्ञा पुं॰ बाधा । रोक । प्रतिबंधबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनउपरोध रोक । अटकावनिरोधन रोक । रुकावटनियंत्रण नियमन । रोकविनियम निग्रह । रोक । संयम । प्रतिबंधनिगृहीति बाधा । रोकअटक रोक । रुकावट । अड़- चन । विघ्न । बाधा । उलझनयती रोक । रुकावटकीलन बंधन । रोक । रुकावटसंयति वश में रखना । निरोध । रोकवेगरोध शरीर के मल मूत्र आदि वेगों को रोकना । वेगधारणरुरुत्सा रोध करने को अभिलाषा । रोकने की चेष्टाआटी डाट । रोक । टेकखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाठाक † संज्ञा स्त्री॰ बाधा । रोक । रुकावटअगोट रोक । ओट । आड़अटकाव रोक । रुकावट । प्रतिबंध । अड़चन । बाधा । विघ्नब्रेक रोक । रूकाव । वह यंत्र हो गाडि़यों को रोकता हैमनाही न करने की आज्ञा । रोक । अवरोध । निषेधरुकाव रुकने का भाव । रुकावट । अटकाव । अवरोध । रोकविवंधन रोक । बंधन । रुकावटमदाखिलत बाँध । रोक । रुकावटवार जल । पानीमंथर बाल का गुच्छावियम संयम । इंद्रियदमनअंकुश एक प्रकार का छोटा शस्त्र या टेढ़ा काँटा जिसे हाथी के मस्तक में गोदकर म…विघात आघात । प्रहार । चोटसंबाधन दबाव । रेलपेलअवग्रहण अनादर । अवमान । अपमानप्रतिरोध विरोधप्रतिष्टंभ स्तब्ध या निश्चल होने की क्रिया या भाववाधा पीड़ासंरक्षण हानि या नाश आदि से बचाने का काम । हिफाजतविप्रतिषेध दो बातों का परस्पर विरोध, मेल न बैठनाबंद वह पदार्थ कोई वस्तु बाँधी जाय बंधनआसेब भूत प्रेत की बाधा । क्रि॰ प्र॰—उतरना । —उतरना । —लगना । — होनाटेकन वह वस्तु जो भारी या लुढ़कनेवाली वस्तु को टिकाए रखने के लिये उसके नीच े…फरका छप्पर जो अलग छाकर बडेर पर चढ़ाया जाता हैवीटो किसी व्यवस्थापिका सभा के स्वीकृत प्रस्ताव या मंतव्य को अस्वीकृत करने क…हटका † संज्ञा पुं॰हाता घेरा हुआ स्थान । वह जगह जिसके चारों ओर दीवार खिँची हो । बाड़ाबरजनि पु संज्ञा स्त्री॰सिखला दरवाजा बंद करने की सिकड़ी । साँकलप्रवृति प्राचीर । घेरा

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रोकःरोक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रुच् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रोकः 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना, आनन्द करना, प्रसन्न होना, उत्साह करना, रुचना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: दीप्तावभिप्रीतौ च · पर्याय: कुहर, सुषिर, विवर, बिल, छिद्र

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रोक 📚ऐसी स्थिति जिससे चल या बढ़ न सके । गति में बाधा । अटकाव । छेक । अवरोध …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रोक
व्युत्थान (३.३.१२६) — विरोधी, मारना, गति, द्रव्य, धन
छेद के और नाम (१.८.२) — छिद्र, निर्व्यथन, रन्ध्र, श्वभ्र, वपा, शुषि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रोकः: रुच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें