🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:55:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लज्जित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लज्जित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लज्जित

अर्थ: विनयशील, शर्मीला,लजाया हुआ,शर्मिन्दा

संस्कृत: व्रीडायाम् · पर्याय: ह्रीण, ह्रीत

अंग्रेज़ी: to be ashamed,to be shy

व्युत्पत्ति: लज्ज्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लज्जित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लज्ज् + णिच्+क्त
  2. लज्जित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लज्ज् + णिच्+क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — लज्जित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालज्जितःलज्जितौलज्जिताः
द्वितीयालज्जितम्लज्जितौलज्जितान्
तृतीयालज्जितेनलज्जिताभ्याम्लज्जितैः
चतुर्थीलज्जितायलज्जिताभ्याम्लज्जितेभ्यः
पञ्चमीलज्जितात् / लज्जिताद्लज्जिताभ्याम्लज्जितेभ्यः
षष्ठीलज्जितस्यलज्जितयोःलज्जितानाम्
सप्तमीलज्जितेलज्जितयोःलज्जितेषु
सम्बोधनहे लज्जितहे लज्जितौहे लज्जिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — लज्ज् (तुदादिगण) · अर्थ: लज्जित होना (व्रीडायाम्)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलज्जतेलज्जेतेलज्जन्ते
मध्यमलज्जसेलज्जेथेलज्जध्वे
उत्तमलज्जेलज्जावहेलज्जामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लज्जते · लिट् (आत्मने.): ललज्जे · लुट् (आत्मने.): लज्जिता · लृट् (आत्मने.): लज्जिष्यते · लोट् (आत्मने.): लज्जताम् · लङ् (आत्मने.): अलज्जत · विधिलिङ् (आत्मने.): लज्जेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लज्जिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलज्जिष्ट · लृङ् (आत्मने.): अलज्जिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लज्जन · ण्वुल्: लज्जकः · तृच्: लज्जिता · ण्यत्: लज्ज्यः · तव्य: लज्जितव्यः · अनीयर्: लज्जनीयः · क्त: लग्नः · क्तवतु: लग्नवान् · शानच्: लज्जमानः · क्त्वा: लज्जित्वा · ल्यप्: प्रलज्ज्य · तुमुन्: लज्जितुम् · णमुल्: लज्जम् · घञ्: लद्गः · क्तिन्: लक्ति · क्वसु: ललज्ज्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लज्जित
लज्जित
lajjita
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लजाया हुआ (3.1.90) ह्रीण · ह्रीत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लज्जित वि॰ [सं॰] लज्जा के वशीभूत । शर्म में पड़ा हुआ । शर्माया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लज्जित p. p. 1 Modest, bashful. --2 Ashamed, abashed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0923-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लज्जितः, त्रि, (लज्जा सञ्जातास्य । लज्जा + तार- कादित्वात् इतच् ।) लज्जायुक्तः । तत्पर्य्यायः । ह्रीणः २ ह्रीतः ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । १२ । ७५ । “कामं जीवति मे नाथः इति सा विजहौ शुचम् । प्राक् मत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीत्रि लज्जिता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "लज्जित" आता है (22)
ह्रीत लज्जित । लजाया हुआ । जैसे,—ह्रीतमुखह्रित शर्मिंदा । लज्जितसव्रीड ब्रीड़ा या लज्जायुक्त । लज्जितव्रीलस लज्जितह्रेपित लज्जित । शरमिंदानादिम लज्जित । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनापशेमान शर्मिदा । लज्जितशरमिंदा जिसे शरम या लज्जा आई हो । लज्जितसापत्नप उपत्नप या संकोच में पड़ा हुआ । लज्जितविलक्ष अचंभे में पड़ा हुआ । आश्चर्यचकितसंकुचित झुका हुआ । बक्र । टेढाअवाचीन अधोमुख । मुहँ लटकाए हुएव्रीडा लज्जा । शरमसवैलक्ष्य अप्राकृतिक । अस्वाभाविकत्रपित पु वि॰ दे॰ 'तृप्ति'आकुंठित गुठला । कुंदसंकोचित संकोचयुक्त । जिसमें संकोच होस्रस्तस्कंध जिसके कंधे नम्र या झुक गए हों । नम्रीभूतझपित झपा हुआ । मुँदा हुआसफीफ अल्प । थोड़ा । क्रम । हलकाशरमसार जिसे शर्म हो । लज्जावाला । हयादारअवाङमुख अधोमुख । उलटा । नीचे मुँह का

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लज्जितलज्जित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लज्ज् + णिच्+क्त 📚
अन्य सम्भावना: लज्जित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: लज्ज् + णिच्+क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लज्जित 📚 ➤ विनयशील, शर्मीला,लजाया हुआ,शर्मिन्दा
संस्कृत: व्रीडायाम् · पर्याय: ह्रीण, ह्रीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लज्जित 📚लज्जा के वशीभूत । शर्म में पड़ा हुआ । शर्माया हुआ🟠🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
लज्जित
लजाया हुआ (३.१.९०) — ह्रीण, ह्रीत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • लज्जित: लज्ज् + णिच्+क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें