🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:37:20 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वर्तक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वर्तक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वर्तक

अर्थ: जीवित, विद्यमान, वर्तमान

संस्कृत: पक्षिजातिविशेषः, अश्वखुरम् · पर्याय: हारीत, मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि

व्युत्पत्ति: वृत् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वर्तक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वर्तक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वर्तक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तकःवर्तकौवर्तकाः
द्वितीयावर्तकम्वर्तकौवर्तकान्
तृतीयावर्तकेनवर्तकाभ्याम्वर्तकैः
चतुर्थीवर्तकायवर्तकाभ्याम्वर्तकेभ्यः
पञ्चमीवर्तकात् / वर्तकाद्वर्तकाभ्याम्वर्तकेभ्यः
षष्ठीवर्तकस्यवर्तकयोःवर्तकानाम्
सप्तमीवर्तकेवर्तकयोःवर्तकेषु
सम्बोधनहे वर्तकहे वर्तकौहे वर्तकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वर्तक
वर्तक
vartaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्तक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बटुवा ।
२. नर बटेर ।
३. घोड़े का खुर ।
४. एक प्रकार का पीतल या काँसा (को॰) ।
वर्तक २ वि॰
१. रहनेवाला । अस्तित्वयुक्त ।
२. अनुरक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तक mfn. who or what abides or exists, abiding, existing, living, W.
(ifc.) given up or devoted or attached to (cf. गुरु-व्˚), R.
वर्तक m. a quail, Car.
a horse's hoof, L.
वर्तक n. a sort of brass or steel, L.[cf. Gk. ὄρτυξ, ὀρτυγία.]
वर्तक &c. See p. 925, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तक a. [वृत्-ण्वुल्] 1 Living, being, existing. --2 Devoted to. --कः 1 A quail. --2 A horse's hoof. --कं A sort of brass or bellmetal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0948-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तक पु० वृत--ण्वुल् । (भारुइ) १ पक्षिभेदे वर्त्तकाप्यत्र । २ अश्वस्य क्षुरे च अमरः । ३ वर्त्तलोहे न० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4854,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तकं, क्ली, (वर्त्तते इति । वृत् + ण्वुल् ।) वर्त्त- लोहम् । इति हेमचन्द्रः ॥ विदरि इति भाषा ॥ (पूजके, त्रि । यथा, गो ० रामायणे । २ । १०७ । १२ । “निवेश्य सेनां भरतः पद्भ्यां पादवतां वरः । अभिगन्तु स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्त्तकः ॥”)
वर्त्तकः, पुं, (वृत् + ण्वुल् ।) पक्षिविशेषः । भारै इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १११ । १०३ । “कौशिकन्तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्त्तकः ॥” अस्य पर्य्यायो गुणाश्च यथा, -- “वर्त्तोको वर्त्तैकश्चित्रस्ततोऽन्या वर्त्तकाः स्मृताः । वर्त्तकोऽग्निकरः शीतो ज्वरदोषत्रयापहः । सुरुच्यः शुक्रदो बल्यो वर्त्तकाल्पगुणास्ततः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥) अश्वश्य क्षुरः । इत्यमरः । ३ । ३ । ११ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-289-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्तक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वर्तकवर्तक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वृत् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: वर्तक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वर्तक 📚 ➤ जीवित, विद्यमान, वर्तमान
संस्कृत: पक्षिजातिविशेषः, अश्वखुरम् · पर्याय: हारीत, मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वर्तक 📚बटुवा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वर्तक: वृत् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें