🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:01:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्तक
vartaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्तक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बटुवा ।
२. नर बटेर ।
३. घोड़े का खुर ।
४. एक प्रकार का पीतल या काँसा (को॰) ।
वर्तक २ वि॰
१. रहनेवाला । अस्तित्वयुक्त ।
२. अनुरक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तक mfn. who or what abides or exists, abiding, existing, living, W.
(ifc.) given up or devoted or attached to (cf. गुरु-व्˚), R.
वर्तक m. a quail, Car.
a horse's hoof, L.
वर्तक n. a sort of brass or steel, L.[cf. Gk. ὄρτυξ, ὀρτυγία.]
वर्तक &c. See p. 925, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (925,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्तक a. [वृत्-ण्वुल्] 1 Living, being, existing. --2 Devoted to. --कः 1 A quail. --2 A horse's hoof. --कं A sort of brass or bellmetal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0948-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तक पु० वृत--ण्वुल् । (भारुइ) १ पक्षिभेदे वर्त्तकाप्यत्र । २ अश्वस्य क्षुरे च अमरः । ३ वर्त्तलोहे न० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4854,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्त्तकं, क्ली, (वर्त्तते इति । वृत् + ण्वुल् ।) वर्त्त- लोहम् । इति हेमचन्द्रः ॥ विदरि इति भाषा ॥ (पूजके, त्रि । यथा, गो ० रामायणे । २ । १०७ । १२ । “निवेश्य सेनां भरतः पद्भ्यां पादवतां वरः । अभिगन्तु स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्त्तकः ॥”)
वर्त्तकः, पुं, (वृत् + ण्वुल् ।) पक्षिविशेषः । भारै इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १११ । १०३ । “कौशिकन्तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्त्तकः ॥” अस्य पर्य्यायो गुणाश्च यथा, -- “वर्त्तोको वर्त्तैकश्चित्रस्ततोऽन्या वर्त्तकाः स्मृताः । वर्त्तकोऽग्निकरः शीतो ज्वरदोषत्रयापहः । सुरुच्यः शुक्रदो बल्यो वर्त्तकाल्पगुणास्ततः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥) अश्वश्य क्षुरः । इत्यमरः । ३ । ३ । ११ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-289-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वर्तक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें