🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:37:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदारी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदारी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदारी

अर्थ: वि (स च डित्" पक्षी) + दारी (ङीप् दरार)

संस्कृत: कृष्णभूकूश्माण्डः · पर्याय: क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्ट्री, सिता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विदारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विदारिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विदारि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  4. विदारि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  5. विदारि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विदारी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविदारीविदार्यौविदार्यः
द्वितीयाविदारीम्विदार्यौविदारीः
तृतीयाविदार्याविदारीभ्याम्विदारीभिः
चतुर्थीविदार्यैविदारीभ्याम्विदारीभ्यः
पञ्चमीविदार्याःविदारीभ्याम्विदारीभ्यः
षष्ठीविदार्याःविदार्योःविदारीणाम्
सप्तमीविदार्याम्विदार्योःविदारीषु
सम्बोधनहे विदारिहे विदार्यौहे विदार्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विदारी
विदारी
vidārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम (2.4.110) क्षीरशुक्ला · इक्षुगन्धा · क्रोष्टी · सिता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदारी १ वि॰ [सं॰ विदारिन्] फाड़नेवाला । विदारण करनेवाला ।
विदारी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शालपर्णी ।
२. भुइँ कुम्हड़ा ।
३. भावप्रकाश के अनुसार अठारह प्रकार के कंठरोगों में से एक प्रकार का कंठरोग । विशेष—यह रोग पित्त के प्रकुपित होने से होता है । इसमें गले और मुँह पर लाली आ जाती है, जलन होती है और बदबूदार मांस के टुकड़े कट कटकर गिरने लगते हैं । कहते हैं, जिस करवट कोई अधिक सोता है—उसी ओर यह रोग होता है ।
४. एक प्रकार का क्षुद्र रोग जिसमें बगल में फुंसी निकलती है ।
५. काम का एक रोग ।
६. वाराहीकंद ।
७. क्षीर काकोली ।
८. वाग्भट्ट के अनुसार मेढ़ासींगी, सफेद पुनर्नवा, देवदार, अनंतमूल, बृहती आदि ओषाधियों का एक गण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-दारी f. See below
a swelling in the groin, L.
वि-˚दारी f. Batatas Paniculata, L.
Hedysarum Gangeticum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (966,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदारी स्त्री वि + दारि + कर्मणि अच् गौ० ङीष् । १ शाल- पर्ण्याम् । (शालपान) मेदि० । २ मूभिकुष्माण्डे च अमरः “विदारी वातपित्तघ्नी बल्या वृष्या रसायनी” राजव० । ३ कण्ठरोगभेदे भावप्र० “सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्ब- मन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् । पित्तेन विद्यात् वदने विदारीं पार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते” स तु पुरुषो येन पार्श्वेन विशेषात् बाहुल्येन शेते तस्मिन् पार्श्वे सा विदारी भवतीत्यर्थः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदारी, स्त्री, (विदारयतीति । वि + दॄ + णिच् + अच् । गौरादित्वात् ङीष् ।) शालपर्णी । इति मेदिनी ॥ भूमिकुष्माण्डः । तत्पर्य्यायः । क्षीर- शुक्ला २ इक्षुगन्धा ३ क्रोष्ट्री ४ । इत्यमरः ॥ विदारिका ५ स्वादुकन्दा ६ सिता ७ शुक्ला ८ शृगालिका ९ वृष्यकन्दा १० विडाली ११ वृष्यवल्लिका १२ भूकुष्माण्डी १३ स्वादुलता १४ गजेष्टा १५ वारिवल्लभा १६ गन्धफला १७ । अस्या गुणाः । मधुरत्वम् । शीतत्वम् । गुरु- त्वम् । स्निग्धत्वम् । अस्रपित्तनाशित्वम् । कफ- कारित्वम् । पुष्टिबलवीर्य्यविवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ विदारी वातपित्तघ्नी वृष्या बल्या रसायनी इति राजवल्लभः ॥ * ॥ अष्टादश-प्रकारकण्ठरोगान्तर्गत-रोगविशेषः । यथा, अथ विदारीमाह । [] “सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्र- मन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् । पित्तेन विद्याद्वदने विदारीं पार्श्वं विशेषात् स तु येन शेते ॥” स पुरुषो येन पार्श्वेन विशेषाद्बाहुल्येन शेते तस्मिन् पार्श्वे सा विदारी भवति इत्यर्थः । इति भावप्रकाशः ॥ अस्याश्चिकित्सादि रोहिणी- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥
विदारी, [न्] त्रि, विदारणकर्त्ता । विपूर्व्वदॄधातोः कर्त्तरि णिन्प्रत्ययेन निष्पन्नः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-387-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विदारी" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदारीविदारी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदारी 📚 ➤ वि (स च डित्" पक्षी) + दारी (ङीप् दरार)
संस्कृत: कृष्णभूकूश्माण्डः · पर्याय: क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्ट्री, सिता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विदारी 📚फाड़नेवाला । विदारण करनेवाला🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विदारी
विदारीकन्द (भू-कूष्माण्ड) के नाम (२.४.११०) — क्षीरशुक्ला, इक्षुगन्धा, क्रोष्टी, सिता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विदारी = वि + दारी तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें