🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:48:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृध्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृध्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृध्य

अर्थ: बोलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: भाषायाम्

अंग्रेज़ी: to speak, to talk

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — वृध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. वृध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृध् + क्यप्
  3. वृध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृध् + क्यप्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वृध् (चुरादिगण) · अर्थ: बोलना (भाषायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवर्धति / वर्धयतिवर्धतः / वर्धयतःवर्धन्ति / वर्धयन्ति
मध्यमवर्धयसि / वर्धसिवर्धथः / वर्धयथःवर्धथ / वर्धयथ
उत्तमवर्धयामि / वर्धामिवर्धयावः / वर्धावःवर्धयामः / वर्धामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वर्धति · लट् (आत्मने.): वर्धयते · लिट्: वर्धयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): वर्धयाञ्चक्रे · लुट्: वर्धयिता · लुट् (आत्मने.): वर्धयिता · लृट्: वर्धयिष्यति · लृट् (आत्मने.): वर्धयिष्यते · लोट्: वर्धतात् · लोट् (आत्मने.): वर्धयताम् · लङ्: अवर्धत् · लङ् (आत्मने.): अवर्धयत · विधिलिङ्: वर्धयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): वर्धयेत · आशीर्लिङ्: वर्ध्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वर्धयिषीष्ट · लुङ्: अवर्धीत् · लुङ् (आत्मने.): अववर्धत · लृङ्: अवर्धयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवर्धयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्धन · ण्वुल्: वर्धकः · तृच्: वर्धिता · यत्: वर्ध्यः · तव्य: वर्धितव्यः · अनीयर्: वर्धनीयः · क्त: वृद्धः · क्तवतु: वृद्धवान् · शतृ: वर्धन् · स्य-शतृ: वर्धिष्यन् · शानच्: वर्धयमानः · क्त्वा: वृद्ध्वा · ल्यप्: प्रवृध्य · तुमुन्: वर्धितुम् · णमुल्: वर्धम् · घञ्: वर्धः · क्तिन्: वृद्धि · क्वसु: ववृध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृध्
वृध्
vṛdh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृध् cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 20) वर्धते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. ववर्ध, ववृधे, RV. &c. &c. [Ved. also वावृ˚; ववृधाति, ˚धीतास्, ˚धस्व, RV.; वावृधेते, RV.; p. वावृधत् or ववृधत्, RV.; AV.; aor. Ved. अवृधत्, वृधातस्, ˚धातु; p. वृधत्, ˚धान]; अवर्धिष्ट, MBh. &c.; Prec. वर्धिषीमहि, VS.; fut. वर्धिता Gr.; वर्त्स्यति, Kāv.; वर्धिष्यते Gr.; inf. Ved. वृधे [‘for increase’, ‘to make glad’], वृधसे, वावृधध्यै; Class. वर्धितुम्; ind.p. वृद्ध्वा, or वर्धित्वा Gr.; in MBh. √ वृध् is sometimes confounded with √ 1. वृत्), trans. P., to increase, augment, strengthen, cause to prosper or thrive, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; to elevate, exalt, gladden, cheer, exhilarate (esp. the gods, with praise or sacrifice), RV.; (intrans. Ā.; in Ved. P. in pf. and aor.; in Class. P. in aor. fut. and cond.; also P. mc. in other forms), to grow, grow up, increase, be filled or extended, become longer or stronger, thrive, prosper, succeed, RV. &c. &c.; to rise, ascend (as the scale in ordeals), Yājñ., Sch.; to be exalted or elevated, feel animated or inspired or excited by (instr. loc. gen.) or in regard to (dat.), become joyful, have cause for congratulation (वृधः, ˚धत् in sacrificial formulas = ‘mayest thou or may he prosper’; in later language often with दिष्ट्या), RV. &c. &c.: Caus. वर्धयति, ˚ते (in later language also वर्धापयति; aor. Ved. अवीवृधत्, ˚धत), to cause to increase or grow, augment, increase, make larger or longer, heighten, strengthen, further, promote (Ā. ‘for one's self’), RV. &c. &c.; to rear, cherish, foster, bring up, ib.; to elevate, raise to power, cause to prosper or thrive, AV.; ŚBr.; MBh. &c.; to exalt, magnify, glorify (esp. the gods), make joyful, gladden (Ā. in Ved. also = to rejoice, be joyful, take delight in [instr.], enjoy, RV. &c. &c.; with or scil. दिष्ट्या) to congratulate, Kād.; (cl. 10. accord. to Dhātup. xxxiii, 109) ‘to speak’ or ‘to shine’ (भाषार्थे or भासार्थे) : Desid. of Caus. See विवर्धयिषु: Desid. विवर्धिषते or विवृत्सति Gr.: Intens. वरीवृध्यते, वरिवृधीति, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृध् {vI.v} {c1c} A. (but Paras, also in [] the Second Future, Aorist and Conditional, also in the Desiderative) (वर्धते, ववृधे, अवृधत्-अवर्धिष्ट, वर्धिऽयते वर्स्त्यति, वृद्ध; desid. विवृत्सति, or विवर्धिषते) 1 To grow, increase, become larger, stronger, or greater, thrive, prosper; अन्योन्यजयसंरंभो ववृधे वादिनोरिव R. 12. 92, 10. 78; धनक्षये वर्धति जाठराग्निः Subhāṣ.; Bk. 14. 13, 19. 26. --2 To continue, last. --3 To rise, ascend. --4 To have cause for congratulation, usually with दिष्ट्या; दिष्ट्या धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन चायुष्मान् वर्धते Ś. 7 ‘your honour is to be congratulated upon your union’ &c. --Caus. (वर्धयति-ते, also वर्धापयति-ते) 1 To cause to grow, increase, augment, heighten, amplify, enhance; वर्धयन्निव तत्कूटानुद्धूतैर्धातुरेणुभिः R. 4. 71. --2 To cause to prosper or thrive, glorify, magnify, exalt; H. 3. 3. --3 To congratulate, felicitate (वर्धापयाति in this sense); यदि कोपि त्वां सांप्रतं मदयंतिकालाभेन वर्धापयति तदा किं तस्य पारितोषिकं करोषि Māl. 8. {vII.v} {c10c} U. (वर्धयति-ते) 1 To speak. --2 To shine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृध्यअव्यय — वृध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: वृध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृध् + क्यप् | वृध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वृध् + क्यप्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृध्य 📚 ➤ बोलना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: भाषायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृध् 📚cl. 1. Ā. (Dhātup. xviii, 20) वर्धते (Ved. and ep. also ˚ति; pf. ववर…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वृध्य: वृध् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें