🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:58:30 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यग्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यग्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यग्र

अर्थ: व्याकुल, विस्मित, उचाट

संस्कृत: पर्याय: व्यस्त, अप्रगुण, आकुल

व्युत्पत्ति: विरुद्धम् अगति-वि + अग् + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यग्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. व्यग्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यग्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यग्रःव्यग्रौव्यग्राः
द्वितीयाव्यग्रम्व्यग्रौव्यग्रान्
तृतीयाव्यग्रेणव्यग्राभ्याम्व्यग्रैः
चतुर्थीव्यग्रायव्यग्राभ्याम्व्यग्रेभ्यः
पञ्चमीव्यग्रात् / व्यग्राद्व्यग्राभ्याम्व्यग्रेभ्यः
षष्ठीव्यग्रस्यव्यग्रयोःव्यग्राणाम्
सप्तमीव्यग्रेव्यग्रयोःव्यग्रेषु
सम्बोधनहे व्यग्रहे व्यग्रौहे व्यग्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यग्र
व्यग्र
vyagra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यग्र १ वि॰ [सं॰]
१. घबराया हुआ । व्याकुल ।
२. डरा हुआ । भयभीत ।
३. काम में फँसा हुआ ।
४. उद्यमी । उद्योगी ।
५. आसक्त । उ॰—मार्ग में मिसे से ठिठकती ठहरती सौ बार । गई व्यग्र शकुंतला नृप को निहार निहार ।—शकुं॰, पृ॰ ६ ।
७. आग्रही ।
७. गातशील । जैसे चक्र (को॰) ।
व्यग्र २ संज्ञा पुं॰ विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्—अग्र See s.v.
व्य्-अग्र mf(आ)n. not attending to any one partic. point (opp. to एकाग्र), distracted, inattentive
bewildered, agitated, excited, alarmed, MaitrUp.; MBh.; Kāv. &c.
diverted from everything else, intent on, engrossed by, eagerly occupied with or employed in (instr. loc., or comp.; sometimes said of hands and fingers), MBh.; Hariv.; Kāv. &c.
tottering, unsteady, exposed to dangers (see अ-व्य्˚)
being in motion (as a wheel), BhP.
व्य्-अग्र m. N. of Viṣṇu, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यग्र a. [विगतमग्रं यस्य] 1 Bewildered, perplexed, distracted. --2 Alarmed, frightened. --3 Eagerly or intently occupied (with loc., instr. or in comp.); स राजककुदव्यग्रपाणिभिः पार्श्ववर्तिभिः R. 17. 27, Mv. 1. 13, 4. 28, Ku. 7. 2, U. 1. 23 Bv. 1. 123; Śi. 2. 79. --ग्रः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यग्र त्रि० विगतमग्रं यस्य । १ व्याकुले २ व्यासक्ते च अमरः । विशिष्टमग्रं यस्य । ३ विष्णौ पु० विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यग्रः, त्रि, (विरुद्धं अगतीति । अग + ऋज्रे- न्द्रेति साधुः ।) व्यासक्तः । (यथा, महा- निर्व्वाणतन्त्रे । ३ । १२४ । “लुब्धा धनार्जने व्यग्राः सदा चञ्चलमानसाः ॥”) आकुलः । इत्यमरः ॥ (यथा, कुमारे । ७ । २ । “वैवाहिकैः कौतुकसंविधानै- र्गृहे गृहे व्यग्रपुरन्ध्रिवर्गम् ॥” [] ससम्भ्रमः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, भाग- वते । ३ । १९ । ५ । “तं व्यग्रचक्रं दितिजाधमेन स्वपार्षदमुख्येन विसर्ज्जमानम् ॥”) पुं, विष्णुः । यथा, -- “प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ।” इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-530-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यग्र" आता है (16)
अधीर धैर्यरहित । घबराया हुआ । उद्विग्न । व्यग्र । बेचैन । व्याकुल । विह्वलआकुल व्यग्र । घबराया हुआविसंष्ठुल अस्थिर । क्षुब्ध । व्यग्रहलबला अधीर । व्यग्र । व्याकुलभ्रामी व्यग्र । उद्विग्न । आकुलविललंती पु वि॰ स्त्री॰ विलाप करकी हुई । दुःखी । व्यग्र । व्याकुलअधैर्यवान धैर्यरहित । व्यग्र । उद्विग्न । घबड़ानेवालाआतुर वी॰विप्लुत विस्फोट । स्फोटउद्विग्न उद्वेगयुक्त । आकुल । घबराया हुआविचल जो बराबर हिलता रहता होविचलित जो विचल हो गया हो । अस्थिर । चंचल । जैसे,—किसी चीज को देखकर मन विचलित …उन्मनस्क खोए हुए मनवाला । अन्यमनस्कउन्मुग्ध अत्यंत आसक्तव्यवदीर्ण विदीर्ण । टुकड़े टुकड़े किया हुआ । छिन्न भिन्नदुदिला दुचिता । दुबधे में पड़ा हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यग्रव्यग्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्यग्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यग्र 📚 ➤ व्याकुल, विस्मित, उचाट
संस्कृत: पर्याय: व्यस्त, अप्रगुण, आकुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यग्र 📚घबराया हुआ । व्याकुल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्यग्र = व्य् + अग्र तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें