🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:40:01 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रमि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रमि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रमि

अर्थ: तपश्चर्या करना, व्रत करना, थकना, दुःखित होना

संस्कृत: तपसि खेदे च

अंग्रेज़ी: to do penance, to be fatigued, to be tired

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रम् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. श्रमिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. श्रमिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. श्रमिन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — श्रम् (दिवादिगण) · अर्थ: तपश्चर्या करना, व्रत करना, थकना, दुःखित होना (तपसि खेदे च)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअश्रमत् / अश्रमद्अश्रमताम्अश्रमन्
मध्यमअश्रमःअश्रमतम्अश्रमत
उत्तमअश्रमम्अश्रमावअश्रमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: श्राम्यति · लिट्: शश्राम · लुट्: श्रमिता · लृट्: श्रमिष्यति · लोट्: श्राम्यतात् · लङ्: अश्राम्यत् · विधिलिङ्: श्राम्येत् · आशीर्लिङ्: श्रम्यात् · लुङ्: अश्रमत् · लृङ्: अश्रमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्रमण · ण्वुल्: श्रमकः · तृच्: श्रमिता · यत्: श्रम्यः · तव्य: श्रमितव्यः · अनीयर्: श्रमणीयः · क्त: श्रान्तः · क्तवतु: श्रान्तवान् · शतृ: श्राम्यन् · स्य-शतृ: श्रमिष्यन् · क्त्वा: श्रान्त्वा · ल्यप्: प्रश्रम्य · तुमुन्: श्रमितुम् · णमुल्: श्रमम् · घञ्: श्रमः · क्तिन्: श्रान्ति · क्वसु: शश्रण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रम्
श्रम्
śram
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रम् cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 95) श्राम्यति (in later language also श्रमति, ते; pf. शश्रम, 3. pl. शश्रमुः or [ŚāṅkhBr.] श्रेमुः, p. शश्रमाण, RV.; MBh.; aor. अश्रमत्, AV., Subj. श्रमत्, RV.; श्रमिष्म, ib.; Br.; fut. श्रमिता, MBh.; श्रमिष्यति Gr.; inf. श्रमितुम्, ib.; ind.p. -श्रम्य, Br.), to be or become weary or tired, be tired of doing anything (with inf.; also impers. न मा श्रमत्, ‘may I not become weary!’), RV. &c. &c.; to make effort, exert one's self (esp. in performing acts of austerity), labour in vain, ib. : Pass. श्रम्यते (aor. अश्रामि or अश्रमि, Gr.), MBh.; Kāv. &c. (cf. वि-√ श्रं) : Caus. श्रामयति or श्रमयति (aor. अशिश्रमत्), to make weary, fatigue, tire, Kām.; Hariv.; Subh.; to overcome, conquer, subdue, R.; (श्रामयति), to speak to, address, invite (आमन्त्रणे), Dhātup. xxxv, 40 (v.l. for ग्राम्˚, cf. ग्रामय) : Desid. See वि-शिश्रमिषु.
2. श्रम् ind. g. स्वर्-आदि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1096,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रम् {c4c} P. (श्राम्यति, श्रांत) 1 To exert oneself, take pains, toil, labour. --2 To perform austerities, mortify the body (by acts of penance); कियच्चिरं श्राम्यसि गौरि Ku. 5. 50. --3 To be wearied or fatigued, be exhausted; रतिश्रांता शेते रजानिरमणी गाढमुरमि K. P. 10; Śi. 14. 38; Bk. 14. 110. --4 To be afflicted or distressed; यो वृंदानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां Me. 99. --Caus. (श्र श्रा-मयति-ते) To cause to be fatigued &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1058-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रमिश्रम् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: श्रमिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | श्रमिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रमि 📚 ➤ तपश्चर्या करना, व्रत करना, थकना, दुःखित होना
संस्कृत: तपसि खेदे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रम् 📚cl. 4. P. (Dhātup. xxvi, 95) श्राम्यति (in later language also श्रमति,…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें