🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:07:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रव्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रव्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रव्य

अर्थ: सुनना, श्रवण करना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: श्रवणे

अंग्रेज़ी: to hear, to listen

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रु + यत्
  2. श्रव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रु + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — श्रव्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रव्यःश्रव्यौश्रव्याः
द्वितीयाश्रव्यम्श्रव्यौश्रव्यान्
तृतीयाश्रव्येणश्रव्याभ्याम्श्रव्यैः
चतुर्थीश्रव्यायश्रव्याभ्याम्श्रव्येभ्यः
पञ्चमीश्रव्यात् / श्रव्याद्श्रव्याभ्याम्श्रव्येभ्यः
षष्ठीश्रव्यस्यश्रव्ययोःश्रव्याणाम्
सप्तमीश्रव्येश्रव्ययोःश्रव्येषु
सम्बोधनहे श्रव्यहे श्रव्यौहे श्रव्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — श्रु (भ्वादिगण) · अर्थ: सुनना, श्रवण करना (श्रवणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशृणोतिशृणुतःशृण्वन्ति
मध्यमशृणोषिशृणुथःशृणुथ
उत्तमशृणोमिशृणुवः / शृण्वःशृणुमः / शृण्मः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शृणोति · लिट्: शुश्राव · लुट्: श्रोता · लृट्: श्रोष्यति · लोट्: शृणुतात् · लङ्: अशृणोत् · विधिलिङ्: शृणुयात् · आशीर्लिङ्: श्रूयात् · लुङ्: अश्रौषीत् · लृङ्: अश्रोष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: श्रवण · ण्वुल्: श्रावकः · तृच्: श्रोता · यत्: श्रव्यः · ण्यत्: श्राव्यः · तव्य: श्रोतव्यः · अनीयर्: श्रवणीयः · क्त: श्रुतः · क्तवतु: श्रुतवान् · शतृ: शृण्वन् · स्य-शतृ: श्रोष्यन् · क्त्वा: श्रुत्वा · ल्यप्: प्रश्रुत्य · तुमुन्: श्रोतुम् · णमुल्: श्रावम् · क्तिन्: श्रुति · क्वसु: शुश्रुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रव्य
श्रव्य
śravya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रव्य वि॰ [सं॰] जो सुना जा सके । सुनने योग्य । जैसे,—संगीत । यौ॰—श्रव्य काव्य = वह काव्य जो केवल सुना जा सके । वह काव्य जो अभिनय आदि के रूप में देखा जा न सके । इसके तीन भेद हैं—(१) गद्य, (२) पद्य और (३) गद्य-पद्य-मय । विशेष दे॰ काव्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रव्य mfn. audible, to be heard, worth hearing, praiseworthy, MBh.; Kāv. &c.
श्रव्य See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रव्यः, त्रि, श्रोतव्यः । श्रवणार्हवाक्यादिः । श्रुधातो र्यप्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ (यथा, राधातन्त्रे । ९ । ३ । “यत्श्रुत्वा परमेशानि श्रव्यमन्यन्न रोचते ॥”) श्रा, ल स्वेदे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ अदा०- पर०-अक०-अनिट् ।) रेफयुक्तस्तालव्यादिः । ल, श्राति । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-155-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रव्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रव्यश्रव्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रु + यत् 📚
अन्य सम्भावना: श्रव्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: श्रु + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रव्य 📚 ➤ सुनना, श्रवण करना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: श्रवणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रव्य 📚जो सुना जा सके । सुनने योग्य । जैसे,—संगीत । यौ॰—श्रव्य काव्य = वह काव…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्रव्य: श्रु + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें