🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:02:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्रेणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्रेणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्रेणी

अर्थ: रेखा, शृंखला, पंक्ति

संस्कृत: पङ्क्तिः · पर्याय: वीथि, आलि, आवलि, पङ्क्ति, पालि

व्युत्पत्ति: श्रि + णि + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्रेणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. श्रेणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. श्रेणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. श्रेणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. श्रेणि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. श्रेणि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. श्रेणि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्रेणी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्रेणीश्रेण्यौश्रेण्यः
द्वितीयाश्रेणीम्श्रेण्यौश्रेणीः
तृतीयाश्रेण्याश्रेणीभ्याम्श्रेणीभिः
चतुर्थीश्रेण्यैश्रेणीभ्याम्श्रेणीभ्यः
पञ्चमीश्रेण्याःश्रेणीभ्याम्श्रेणीभ्यः
षष्ठीश्रेण्याःश्रेण्योःश्रेणीनाम्
सप्तमीश्रेण्याम्श्रेण्योःश्रेणीषु
सम्बोधनहे श्रेणिहे श्रेण्यौहे श्रेण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्रेणी
श्रेणी
śreṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रेणी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ श्रेणि ।
२. समान व्यवसायियों का दल । उ॰—यहाँ भी व्यवसायियों को श्रेणियाँ थीं, जैसे कि गोवर्धन में २,॰॰० जुलाहों को एक श्रेणी थी ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰ ३१८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेणी f. a line, row &c. (= श्रेणि), Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रेणी1 1 A succession of distinct things. --2 (In math.) Progression. --3 Sequence. [1] Correction submitted by on 20170110. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/332,.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1061-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेणि(णी) स्त्री श्रि--णि वा ङीप् । विच्छेदरहितायां पङक्तौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5156,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रेणी, स्त्री, (श्रेणि + कृदिकारादिति ङीष् ।) श्रेणिः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । १ । ४१ । “श्रेणीबन्धात् वितन्वद्भिरस्तम्भां तोरणस्रजम् । सारसैः कलनिर्ह्रादैः कचिदुन्नमिताननौ ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-171-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रेणी" आता है (34)
आवलि पँत्कि । पाँत । अनुक्रमिकता । श्रेणी । कतारराजी पंक्ति । श्रेणीवर्ग एक ही प्रकार की अनेक वस्तुओं का समूह । जाति । कोटि । गण । श्रेणीधोरणि श्रेणी । परंपरापरिपाटी क्रम । श्रेणी । सिलसिलामंडलिका गोष्ठी । समुदाय । समूह । श्रेणीकतार पंक्ति । पाँति । श्रेणी । लैनाठाटी † संज्ञा स्त्री॰ ठट । समूह । श्रेणीक्लास कक्षा । श्रेणी । दरजा । जमाअतदर्जा ऊँचाई निचाई के क्रम के विचार से निश्चित स्थान । श्रेणी । कोटि । वर्ग ।…सीरीज एक ही वस्तु का लगातार क्रम । सिलसिला । श्रेणी । लड़ी । माला । जैसे,—बा…जात जन्मकोटि धनुष का सिरा । कमान का गोशापाटी परिपाटी । अनुक्रम । रीतिपालि कर्णलताग्र । कान की लौ । कान के पुट के नीचे का मुलायम चमड़ा । विशेष— प…पंक्ति ऐसा समूह जिसमें बहुत सी (विशेषतः एक ही या एक ही प्रकार की) वस्तुएँ एक …परिक्रम टहलना । घूमनाआभिजात्य उच्च कुल में पैदा होने का भाव । कुलीनतावली झुर्री । शिकनकक्षा परिधिधारणी नाड़िका । नाड़ीअवली पु संज्ञा स्त्री॰वर्गणा गुणन । घातअली पु ^१ संज्ञा स्त्री॰दफा बार । बेर । जैसे,—(क) हम तुम्हारे यहाँ कल दो दफा गए थे । (ख) उसे कई दफ…कलास बहुत प्राचीन समय का एक बाजा जिसपर चमड़ा चढ़ा रहता हैजमात बहुत से मनुष्यों का समूह । आदमियों का गिरोह या जत्था । जैसे, साघुओं की…मिसल सिक्खों के वे अनेक समूह जो अलग अलग नायकों की अधीनता में स्वतंत्र हो गए…डिवीजन वह भूभाग जिसके अंतर्गत कई जिले हों । कमिश्नरी । जैसे, बनारस डिविजनहैसियत योग्यता । सामर्थ्य । शाक्तिसिलसिला बँधा हुआ तार । क्रम । परंपराप्रदिपद् मार्ग । रास्ताश्रृंखला क्रम । सिलसिलास्टैंडर्ड शुद्धता या श्रेष्ठता के विचार से निश्चित गुण की उच्च मात्रा या स्वरूप …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्रेणीश्रेणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्रेणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | श्रेणि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्रेणी 📚 ➤ रेखा, शृंखला, पंक्ति
संस्कृत: पङ्क्तिः · पर्याय: वीथि, आलि, आवलि, पङ्क्ति, पालि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्रेणी 📚दे॰ 'श्रेणि'🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
श्रेणी
पंक्ति (२.४.४) — वीथि, आलि, आवलि, पंक्ति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬