🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:14:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

श्वसन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

श्वसन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

श्वसन

अर्थ: हवा, वायु

संस्कृत: वायुः, मयनफलवृक्षः · पर्याय: स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति, पृषदश्व

व्युत्पत्ति: श्वसित्यनेन-श्वस् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श्वसन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. श्वसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श्वसन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाश्वसनःश्वसनौश्वसनाः
द्वितीयाश्वसनम्श्वसनौश्वसनान्
तृतीयाश्वसनेनश्वसनाभ्याम्श्वसनैः
चतुर्थीश्वसनायश्वसनाभ्याम्श्वसनेभ्यः
पञ्चमीश्वसनात् / श्वसनाद्श्वसनाभ्याम्श्वसनेभ्यः
षष्ठीश्वसनस्यश्वसनयोःश्वसनानाम्
सप्तमीश्वसनेश्वसनयोःश्वसनेषु
सम्बोधनहे श्वसनहे श्वसनौहे श्वसनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — श्वसन
श्वसन
śvasana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वसन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ श्वसनीय, श्वसित]
१. साँस लेना । दम लेना ।
२. हाँफना ।
३. फुँकना । मुँह से हवा छोड़ना ।
४. फूत्कार करना । फुफकारना ।
५. लंबी साँस खींचना । आह भरना ।
६. वायु देवता । पवन ।
७. एक वसु का नाम ।
८. मैनफल । मदनफल ।
९. एक राक्षस का नाम जिसे इंद्र ने मारा था (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वसन mfn. blowing, hissing, panting, breathing, RV.; ŚāṅkhBr.; VarBṛS.
breathing heavily, Suśr.
श्वसन m. air, wind (also of the body) or the god of wind, MBh.; R.; Suśr.
N. of a Vasu (son of Śvāsā), MBh. i, 2583
(श्वस्˚), N. of a serpent-demon, Suparṇ.
Vangueria Spinosa, Car.
श्वसन (अम्), n. breathing, respiration, breath, Kāv.; Pur.; Suśr.
heavy breathing, Suśr.
clearing the throat, ib.
hissing (of a serpent), Śiś.
sighing, a sigh, Ratnāv.
feeling or an object of feeling, BhP. (Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वसनः [श्वसित्यनेन श्वस्-ल्युट्] 1 Air, wind; श्वसनसुरभिगंधिः Śi. 11. 21. --2 N. of a demon killed by Indra. --नं 1 Breath, breathing, respiration; श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठे Ki. 10. 34; Ratn. 2. 4 (where it has sense 1 also); Śi. 9. 52. --2 Sighing. --Comp. --अशनः a serpent. --ईश्वरः the Arjuna tree. --उत्सुकः a serpent. --ऊर्मिः f. a gust of wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वसन पु० श्वसित्यनेन श्वस--ल्युट् । १ वायौ २ मदनवृक्षे च अमरः । भावे ल्युट् । ३ निश्वामे न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5159,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वसनं, क्ली, (श्वस + ल्युट् ।) श्वसितम् । निश्वासः । इति मेदिनी ॥ (यथा, किराते । १० । ३४ । “श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठे नवनिहितेर्ष्यमिवावधूनयन्ती ॥” * ॥ स्पर्शनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, भागवते २ । २ । २९ । “ध्राणेन गन्धं रमनेन वै रसं रूपञ्च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव ॥”)
श्वसनः, पुं, श्वसितीति । श्वस + ल्युः ।) वायुः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ३४ । २ । “इन्द्रयमवरुणनिरृति- श्वमनेशपितामहाग्निकृताः ॥”) मदनवृक्षः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-177-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
श्वसनश्वसन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: श्वसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

श्वसन 📚 ➤ हवा, वायु
संस्कृत: वायुः, मयनफलवृक्षः · पर्याय: स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति, पृषदश्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
श्वसन 📚साँस लेना । दम लेना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
श्वसन
वायु के नाम (१.१.७४) — स्पर्शन, वायु, मातरिश्वा, सदागति, पृषदश्व, गन्धवह, गन्धवाह, अनिल
मैनफल के नाम (२.४.५२) — पिण्डीतक, मरुबक, करहाटक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • श्वसन: श्वसित्यनेन-श्वस् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें