🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:14:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्वसन
śvasana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वसन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ श्वसनीय, श्वसित]
१. साँस लेना । दम लेना ।
२. हाँफना ।
३. फुँकना । मुँह से हवा छोड़ना ।
४. फूत्कार करना । फुफकारना ।
५. लंबी साँस खींचना । आह भरना ।
६. वायु देवता । पवन ।
७. एक वसु का नाम ।
८. मैनफल । मदनफल ।
९. एक राक्षस का नाम जिसे इंद्र ने मारा था (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वसन mfn. blowing, hissing, panting, breathing, RV.; ŚāṅkhBr.; VarBṛS.
breathing heavily, Suśr.
श्वसन m. air, wind (also of the body) or the god of wind, MBh.; R.; Suśr.
N. of a Vasu (son of Śvāsā), MBh. i, 2583
(श्वस्˚), N. of a serpent-demon, Suparṇ.
Vangueria Spinosa, Car.
श्वसन (अम्), n. breathing, respiration, breath, Kāv.; Pur.; Suśr.
heavy breathing, Suśr.
clearing the throat, ib.
hissing (of a serpent), Śiś.
sighing, a sigh, Ratnāv.
feeling or an object of feeling, BhP. (Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1105,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वसनः [श्वसित्यनेन श्वस्-ल्युट्] 1 Air, wind; श्वसनसुरभिगंधिः Śi. 11. 21. --2 N. of a demon killed by Indra. --नं 1 Breath, breathing, respiration; श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठे Ki. 10. 34; Ratn. 2. 4 (where it has sense 1 also); Śi. 9. 52. --2 Sighing. --Comp. --अशनः a serpent. --ईश्वरः the Arjuna tree. --उत्सुकः a serpent. --ऊर्मिः f. a gust of wind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1063-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वसन पु० श्वसित्यनेन श्वस--ल्युट् । १ वायौ २ मदनवृक्षे च अमरः । भावे ल्युट् । ३ निश्वामे न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5159,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वसनं, क्ली, (श्वस + ल्युट् ।) श्वसितम् । निश्वासः । इति मेदिनी ॥ (यथा, किराते । १० । ३४ । “श्वसनचलितपल्लवाधरोष्ठे नवनिहितेर्ष्यमिवावधूनयन्ती ॥” * ॥ स्पर्शनम् । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, भागवते २ । २ । २९ । “ध्राणेन गन्धं रमनेन वै रसं रूपञ्च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव ॥”)
श्वसनः, पुं, श्वसितीति । श्वस + ल्युः ।) वायुः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ३४ । २ । “इन्द्रयमवरुणनिरृति- श्वमनेशपितामहाग्निकृताः ॥”) मदनवृक्षः । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-177-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें